Speurtocht door thema en techniek levert verrassing op

'Een Nieuwe Kunst - Fotografie in de 19de eeuw', van 10 febr t/m 5 mei in het Rijksmuseum. Het Van Goghmuseum presenteert t/m 28 febr als onderdeel van 'Een Nieuwe Kunst' een eveneens uit de Rijkscollectie geselecteerde tentoonstelling van de 19de eeuwse afbeeldingen van musea en monumenten. Cat. (Ned/Eng) ¿ 119 (gebonden) en ¿ 89 (ongeb.).

Een bezoek aan Mattie Boom en haar collega Hans Rooseboom in de catacomben van het Rijksmuseum is een inspirerende gebeurtenis. Hoewel de voorbereidingen voor de tentoonstelling in volle gang zijn en de catalogi ieder moment kunnen arriveren, nemen beiden de tijd om enthousiast te vertellen over hun ontdekkingen in de 19de eeuws fotoverzameling van het museum. Een museum, dat toch vooral om zijn schilderijen bekend staat. Maar de vondsten liegen er niet om.

Mattie Boom had een paar jaar geleden, toen zij aan haar speurtocht naar verborgen foto's begon, slechts een vaag vermoeden van de verrassingen die haar in het Rijksmuseum te wachten stonden. Bij haar vorige werkgever, de Rijksdienst Beeldende Kunst, had zij de bijna encyclopedische fotocollectie van de particuliere verzamelaar mr L. Hartkamp geïnventariseerd. Deze had zijn collectie van ruim 65.000 foto's en 4000 boeken aan het Rijk verkocht en Boom had de foto's minutieus beschreven. Toen de Nederlandse Staat in de jaren tachtig ook de internationale fotoverzameling van de fotograaf Willem Diepraam verwierf, werd in 1989 een selectie uit beide verzamelingen in het Prentenkabinet van het Rijksmuseum tentoongesteld. Inmiddels zijn beide collecties aan het Rijksmuseum overgedragen en Mattie Boom 'verhuisde' mee. In het museum ging ze gericht op zoek naar de foto's die er, dat wist ze zeker, móesten zijn. Haar verwachting werd ruimschoots overtroffen: “In 1989 waren we in het museum al een paar mooie 19de eeuwse foto's tegengekomen. Maar in de afgelopen jaren deden we echte vondsten, die we niet voor mogelijk hadden gehouden.” In de wetenschap dat 50 procent van de 19de eeuwse fotografie ooit als boekillustratie werd gebruikt (ingeplakt of als losse bladen in verzamelalbums) zocht ze gericht in de Bibliothek.

Tussen de schappen vond ze zeldzame foto's van Auguste Salzmann terwijl in de topografieverzameling een unieke foto van Gustave Le Gray - de Rembrandt onder de 19de eeuwse fotografen - opdook. Het was een tot nu toe onbekende afdruk van het Panorama van Baalbek: een halve meter brede montage van twee afdrukken gemaakt op basis van papieren negatieven, daterend van ongeveer 1860. Er waren slechts twee afdrukken van deze foto bekend en die bevonden zich in het buitenland. “Het Rijksmuseum heeft een indrukwekkende bibliotheek en dan 'ruik' je al snel dat daar het nodige tussen moeten zitten”, zegt Boom. “Maar je moet je voorstellen: de boekenverzameling beslaat vier verdiepingen (sic) en die doorzocht ik systematisch met in mijn achterhoofd de belangrijkste fotohistorische titels. Vervolgens vond ik toch nog op de gekste, meest onverwachte plaatsen in het museum de mooiste beelden.”

De vroegere Rijksschool voor Kunstnijverheid bijvoorbeeld, was ooit in het Rijksmuseum gevestigd. Die opleiding bezat een uitgebreide studiecollectie van losse foto's en boeken die de leerlingen voorzag van kunstreprodukties en van voorbeelden van landschappen, stadsgezichten en monumenten in Italië en Griekenland. Deze boeken lagen al een eeuw onaangeroerd ergens in de bibliotheek totdat Mattie Boom ze opensloeg en tot haar verbazing nog gave foto's ontdekte. Ook in verschillende kunstenaarscollecties, zoals van George Hendrik Breitner, trof ze foto's aan. Zijn atelier-nalatenschap omvat de bekende Amsterdamse stadsbeelden, die hij letterlijk gebruikte voor zijn schilderijen: hij tekende kwadranten op de foto om het schilderen van dezelfde taferelen te vergemakkelijken.

De zoektocht werd bemoeilijkt doordat de foto's in het verleden nooit per fotograaf werden opgeborgen, maar per thema of techniek. Het materiaal kwam vroeger op verschillende manieren bij het Rijksmuseum terecht en ze werden verspreid over het museum bewaard: “Het is bekend dat de Antwerpse fotograaf Dupont kunstenaars heeft gefotografeerd. Hij maakte van iedereen een 'kop' en een zittend of staand portret, heel overzichtelijk. In de portretcollectie van het Rijksmuseum zijn de foto's door de jaren heen gaan zwerven. Nu, na goed zoeken, hebben we de serie weer in oorspronkelijke staat terug kunnen brengen, dat wil zeggen: als een compleet geheel onder de naam van de fotograaf opgeborgen.”

Ook achter twee totaal verschillende portretten uit 1883 van de Surinaamse Wilhelmina van Eede bleek een apart verhaal schuil te gaan. Wilhelmina werd, samen met andere 'Surinaamsche Inboorlingen' - echte, levende mensen dus - tijdens de 'Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling' tentoongesteld. De Franse antropoloog Prince Roland Bonaparte, een nazaat van Napoleon, vroeg de Amsterdamse fotograaf Hisgen om onder anderen de zeventienjarige Wilhelmina te fotograferen als was zij een waar antropologisch onderzoeksobject. De foto publiceerde Bonaparte in zijn studie 'Les habitants de Suriname'. Tijdens diezelfde tentoonstelling werd Wilhelmina door een tweede, onbekende fotograaf geportretteerd in traditionele klederdracht. Dít portret werd in een aan Koning Leopold II opgedragen boek gepubliceerd. Beide uitgaven kwamen - gescheiden - in het bezit van het Rijksmuseum. Nu zijn de portretten van Wilhelmina van Eede gelokaliseerd en werpen zij meer licht op de wijze waarop hier destijds tegen de eerste - tijdelijk verblijvende - Surinamers werd aangekeken. De expositie 'Een Nieuwe Kunst - Fotografie in de 19de eeuw' betekent niet dat er nu een einde is gekomen aan het werk van Mattie Boom en Hans Rooseboom. Voorlopig stellen zij slechts als ware juweliers hun geslepen diamantjes tentoon en mogen wij er verlekkerd naar kijken.