Pleidooi voor 'werelddictatuur' griezelig misverstand

De auteur was o.a. lid van de Tweede Kamer, het Europees Parlement en voorzitter van de Vereniging Milieudefensie (Friends of the Earth Nederland).

We kennen Jan de Boer als een sociaal bewogen mens, die vaak hele goede dingen zegt. We weten ook dat hij nog wel eens wat kan overdrijven en op zich is dat geen reden om meteen moeilijk te gaan doen. Maar in dit geval gaat het om meer dan alleen wat overdrijving. Ten eerste zijn delen van zijn diagnose van het milieuprobleem paniekerig en aantoonbaar onjuist. Ten tweede is zijn suggestie voor een oplossing (even een tijdje een wereldwijde dictatuur) niet alleen onbruikbaar, maar ook geen antwoord op de problemen waar het over gaat.

Met een aantal dingen ben ik het natuurlijk geheel eens. Het gaat nog steeds niet goed met het milieu. Althans niet goed genoeg. De verdeling van welvaart en bestaansmogelijkheden over de wereld deugt van geen kant. Vele regeringen lijken, ondanks alle rapporten en conferenties, nog altijd niet te begrijpen dat er drastische veranderingen nodig zijn in het beleid, in het achterhaalde geloof in de weldaden van de markt en economische groei. En deze, laten we zeggen 'milieu-onnozelheid' neemt eerder toe dan af.

Maar er is wel degelijk ook een andere kant. Er is een geleidelijke onderstroom van verandering, die wel niet zo opvalt, maar die wel van betekenis is. Mogelijkheden als recycling, alternatieve energie-produktie, duurzamere produkten, beginnen in toenemende mate erkend te worden als noodzakelijk, en worden hier en daar ook al gerealiseerd. In het bedrijfsleven (niet alleen in Nederland) en de landbouw worden milieucriteria niet meer, zoals nog niet zo lang geleden, weggehoond. Gemeentebesturen hanteren argumenten van milieuzorg bij verkeersplannen, afvalverwerking, groenvoorziening etc., en beginnen ook eindelijk zuinige consumenten te belonen en tarieven in te zetten voor bijvoorbeeld het verminderen van het afval bij de bron.

Ook internationaal wordt er veel meer stilgestaan bij de manier waarop moet worden omgegaan met bijvoorbeeld tropische bossen, visbestanden in de zee, landbouwgrond, grondstoffen etc. Er komen verdragen, al worden die vaak nog niet nageleefd. Er komen wetten en regels, en soms hebben die ook effect. Als, om een voorbeeld te noemen, de vervuiling van de Europese rivieren was doorgegaan zoals de beginnende milieubeweging die aantrof in de jaren '60, dan waren het nu levenloze riolen geweest. De ozonlaag aantastende CFK's zijn in opvallend korte tijd door internationaal overleg uitgebannen. En zo is er nog veel meer.

Natuurlijk is dit nog lang niet de ingrijpende verandering die we nodig hebben. Broeikaseffect, klimaatverandering, overexploitatie e.d. zijn reële zaken die bepaald nog niet van de baan zijn. Maar het zijn wel vele van dit soort kleine stappen bij elkaar die tenslotte de wereldhuishouding duurzaam kunnen maken. Een soort patentoplossing die even de hele wereld beter maakt bestaat niet. Al die duizenden culturele en maatschappelijke veranderingen die nodig zijn, voer je niet even in per decreet. En zonder democratie en een zekere terugkoppeling zouden ze ook niet werken.

Fouten

Bedenkelijk vind ik dat in het stuk van De Boer een aantal suggesties gewekt worden die naar mijn stellige overtuiging niet juist zijn. Ik noem er een paar.

1. Bevolkingsgroei. Over de vraag of de bevolkingsgroei de voornaamste, of zelfs maar een belangrijke oorzaak is van de huidige milieuvernietiging is al veel discussie geweest. Volgens mij weet iedereen tegenwoordig dat dat maar zeer ten dele het geval is. Het grootste deel van de grondstoffen wordt opgemaakt, en veruit de meeste vervuiling wordt veroorzaakt door de wetserse minderheid, en daar dan nog veel meer door de rijke dan door de arme mensen. Bovendien is de beste manier om de bevolkingsgroei waar dan ook te stoppen het vergroten van de welvaart en met name het gevoel van sociale zekerheid en veiligheid. Juist omdat dat in een aantal landen is gebeurd, kon de verwachting van de toekomstige wereldbevolking al enige keren - naar beneden - worden bijgesteld. De cijfers van De Boer zijn dan ook achterhaald. Bovendien is het onjuist ze in het kader van de milieuproblemen als hoofdoorzaak op te voeren. Als we aan de groei van de wereldbevolking meer willen doen, moeten we streven naar een eerlijker verdeling van welvaart en inkomen en met name de verandering van leefstijl in de rijke landen. Het Chinese één-kind-beleid lijkt me niet iets om na te volgen.

2. Energie en grondstoffen. De Boer stelt dat 'onze kinderen en kindskinderen over dertig jaar niet meer mogen gebruiken dan een-twintigste'van ons huidige verbruik. Dat is duidelijk een kwestie van de klok en de klepel. Waar we mee op moeten houden is het gebruik van gigantische hoeveelheden fossiele energie. Maar er is ongelooflijk veel alternatieve, minder vervuilende energie voorhanden, die, met de juiste technieken, wél gebruikt zal kunnen worden.

En voor grondstoffen geldt iets dergelijks. Zolang we, zoals nu, grondstoffen blijven weggooien als afval, zitten we aan twee kanten fout: de nieuwe grondstoffen raken geleidelijk op; en de weggegooide grondstoffen vervuilen de aarde. Maar met uitgekiende produktieprocessen en hergebruik kan met dezelfde hoeveelheid grondstoffen vele malen meer gedaan worden dan nu. Natuurlijk zitten daar wel haken en ogen aan; maar de manier waarop De Boer de zaak voorstelt is niet juist. Misschien heeft hij het over de reductie tot 20 procent (is eenvijfde, niet eentwintigste!) van de huidige CO2 -produktie die de rijke landen zouden moeten doorvoeren om het broeikaseffect te beperken. Maar dat is toch echt iets anders.

3. Waar ik het ook volstrekt mee oneens ben, is de bewering dat de maatregelen die nodig zijn om de samenleving zo duurzaam te maken dat hij op en in het aardse milieu past en blijft passen - de 'hardhandige bijsturing' noemt De Boer dat - 'veel individueel en collectief leed (zullen) veroorzaken.' Misschien kom je op zo'n idee als je de maatregelen dictatoriaal en hardhandig wilt opleggen. Maar de dingen waar het om gaat: minder vlees eten, minder fossiele energie gebruiken, je mobiliteit beperken, alleen voedsel uit de naaste omgeving eten, minder en duurzamer produkten kopen, kun je toch geen dingen noemn die 'leed' veroorzaken. Bovendien gelden ze alleen voor mensen die dat nu al hebben, en niet voor de overgrote meerderheid van de wereldbevolking. Die willen wel graag wat meer. En waarschijnlijk is dat in vele gevallen eerder gunstig dan slecht voor het milieu. Dus daar zit dat 'leed' ook al niet.

Naïef

Het totaalbeeld van de situatie waar onze wereld in verkeert is mijns inziens dan ook veel genuanceerder dan 'de ramp waar wij met volle kracht op af koersen', die De Boer ons aanzegt - hetgeen we van hem geen 'doemdenken' mogen noemen, maar wat het natuurlijk wel is. Maar zelfs als hij gelijk had, dan nog zie ik geen enkel heil in zijn 'wereldorgaan dat slagvaardig en dictatoriaal kan optreden'.

Het is toch verschrikkelijk naïef om te denken dat een aantal 'wijzen' in zo'n orgaan in staat zou zijn om ook maar bij benadering te bedenken welke, wereldwijde (!), maatregelen nodig zouden zijn om al die verschillende, moeilijk te definiëren culturele, organisatorische en maatschappelijke veranderingen door te voeren die nodig zijn om een meer milieu-evenwichtige samenleving daadwerkelijk af te dwingen.

Wat voor soort mensen zouden dat dan moeten zijn? Wetenschappers, politici, sociologen, filosofen? Ik zie de spraakverwarring al voor me. En wat betekent 'dictatoriaal' in dit verband? Heeft dat orgaan legers tot zijn beschikkeing om iedereen te dwingen zich in het opgelegde beleid te voegen? En zo niet, hoe gaat dat dan wel?

Bovendien, als alle regeringen echt zo zijn 'geblokkeerd door kortzichtig eigenbelang' dat zij 'kennelijk de moed niet opbrengen vrijwillig samen de geweldige problemen te lijf te gaan', waar moeten dan die belangeloze, intens deskundige, besluitvaardige wonderbaarlijk dappere mensen vandaan komen die in zo'n orgaan zitting zouden kunnen nemen? Kunnen we dan niet beter rechtstreeks aan Onze Lieve Heer vragen of hij een en ander voor ons regelen wil?

Iets heel anders is dat de internationale samenwerking tussen regeringen veel intensiever zou moeten zijn dan zij nu is.

Voor het bijsturen van de wereldeconomie in duurzame richting zijn vele internationale afspraken en maatregelen nodig. Het zou goed zijn als bijvoorbeeld de VN de bevoegdheid zouden krijgen om zulke maatregelen voor te bereiden, aan de regeringen voor te leggen en uiteindelijk in te voeren. Maar het is duidelijk dat zo'n regime breed zal moeten worden gedragen en dus, in de diverse landen, op democratische besluitvorming zal moeten berusten. Dat duurt natuurlijk allemaal veel langer, maar een andere weg is er niet. Ik zie trouwens in het stuk van De Boer geen enkele aanwijzing dat hij meent dat die kortere weg, die hij blijkbaar graag wil, ook begaanbaar is.

Geleidelijk

Ik wil niet de indruk wekken dat ik van mening ben dat het allemaal best goed gaat. Er is nog ongelooflijk veel werk te verzetten. Maar een hele wereldsamenleving bijsturen is niet iets dat je zomaar even doet. En het is nu ook weer niet zo dat regeringen alleen maar potverteren, puinhopen maken en burgers uitzuigen. In de schaduw van het dagelijks lawaai gebeuren er dingen, er komen regels en afspraken, ook internationaal. Gedrag van bedrijven, banken, en met name ook van individuele burgers verandert. Er is een wereldwijde milieubeweging, waarin duizenden vrijwilligers werken, die door miljoenen mensen wordt gesteund en behoorlijk de druk op de ketel houdt. Ook binnen de vele internationale organen en in de besturen van landen, provincies en gemeenten neemt het aantal mensen toe die begrijpen waar het om gaat en geleidelijk aan voor veranderingen kunnen zorgen.

Kleine veranderingen. Maar die samen toch deel zijn van een maatschappelijk proces. Hoe wij dat proces kunnen versterken en ondersteunen, dáár moeten we over dicussiëren. Aan boetpredikaties hebben we daarbij niet zoveel.