Gevangen in materie

'PvdA gevangene van de groei', luidt de kop boven een beschouwing van Marcel ten Hooven in Letter & Geest van zaterdag jl. De sociaal-democratie van Kok is op een expanderende economie aangwezen. Kijk maar naar de ideeën van Kok voor de ruimtelijke inrichting van Nederland, met miljardenplannen voor wegen, spoorlijnen, luchthavens - alsof Nederland nog nooit zo maakbaar is geweest als nu. Economie gaat weer gewoon voor ecologie.

In de woorden van Paul Kalma, directeur van het onderzoeksbureau van de PvdA: “De sociaal-democratie bestrijdt specifieke vormen van vervuiling, maar accepteert de onvermijdelijk negatieve gevolgen die een grootschalige, industriële productiewijze voor het milieu heeft.” Aldus Ten Hooven, die verder de waarschijnlijk negatieve gevolgen van een dergelijk westers groeiscenario voor de verdeling van de welvaart over de wereldbevolking en voor potentiële migratiestromen over de wereld, buiten beschouwing laat.

Ik sluit niet uit dat Ten Hooven gelijk krijgt. Toch lijkt de definitie die hij impliciet hanteert voor socialisme en sociaal-democratie, mij te mager. De vele citaten - Den Uyl, Kok, Kalma en anderen - weerspiegelen vooral de materiële kant van de socialistische idee, ook wel geduid als biefstuk-socialisme. Die kant was, denk ik, toch niet de belangrijkste drijfveer van de gangmakers van socialisme en sociaal-democratie in de vorige eeuw. Niet zozeer de barre levensomstandigheden van het proletariaat motiveerden hen, maar vooral de oorzaken daarvan, namelijk het onrecht van de uitbuiting van het proletariaat door de 'kapitalisten', die de meerwaarde van de arbeid voor zichzelf hielden. Het ging niet alleen om betere levensomstandigheden (economische groei) maar vooral om recht en rechtvaardigheid. De ellende was geen lot of goddelijke beschikking, maar een menselijk maaksel. Niet de welvaartsstaat of de verzorgingsstaat was het ideaal - de sociaal-democratische pioniers konden zich de materiële inhoud van de westerse welvaart anno 1997 waarschijnlijk niet eens indenken; misschien zelfs zouden ze die maar niets vinden, sober als zij waren - maar de sociale rechtsstaat. Het ging hun vooral om recht en rechtvaardigheid.

Wellicht komt het door de economisering van het denken, dat deze notie van recht en rechtvaardigheid zo is verzwakt in het politieke discours. Als men zich wat meer zou weten los te maken uit het denken in economische begrippen, zou het niet zo moeilijk zijn te zien wat een nieuwe invulling van sociaal-democratie aan het begin van de 21e eeuw zou kunnen zijn. Proletariërs zijn er vandaag in een veelvoud van het aantal van ruim een eeuw geleden. Ze lijken wat verder van het bed dan toen ze in het souterrain woonden en door de straten liepen, maar ze zijn nog even zichtbaar, midden in de huiskamers op de tv. En onrechtvaardigheid is ook nog steeds een belangrijke factor in de oorzaak. Slechts de verdeling van de rollen van 'proletariër' en 'kapitalist' is nu wat moeilijker om te beseffen.

Het denken in termen van recht in plaats van in economische termen, zou het ook makkelijker maken te beseffen hoe ongeloofwaardig de gedachte is dat economische groei nodig zou zijn voor behoud van de sociale rechtsstaat en het milieu. Of dat groei het gemakkelijker zou maken om te delen. Want is het, als het niet lukt nu te delen wat je hebt, wel zo logisch dat het wel zal lukken zodra je meer hebt?

Ik vraag me ook af of de PvdA nog ver in de volgende eeuw zal komen als zij zich zou ontwikkelen in de richting die Ten Hooven voorspelt. Onderzoekers, onder meer bij het Sociaal en cultureel planbureau, constateren een toename van het post-materialistische levensgevoel, waarbij niet-materialistische zaken des levens sterker worden gewaardeeerd. Men is niet anti-materialistisch (in de zin van sober, onthouding, tegen hedonisme) en stelt de materiële verworvenheden wel degelijk op prijs. Maar men is niet onverzadigbaar en vooral niet gebiologeerd door die materiële kant van de welvaart alsof het leven daar om draait. De PvdA van Kok lijkt dan vooral het levensgevoel van de oudere generaties te weerspiegelen. Als dat zo is heeft de sociaal-democratie haar tijd spoedig gehad.