'Dialoog joden-christenen overtreft verwachtingen'

Van onze kerkredactie AMSTERDAM - De zich verdiepende dialoog tussen joden en christenen is “een van de radicaalste gebeurtenissen uit de historie van de religies”.

Dat meent het Israëlische opinieblad The Jerusalem Report in een artikel over de onderlinge verhoudingen. Protestantse kerken zijn ermee begonnen, maar het is de r.-k. kerk die nu in de dialoog voorop gaat. Kan de liefde van één kant blijven komen? Het blad meent dat onder de joden het besef groeit dat ze hun houding ten aanzien van het christendom opnieuw moeten bekijken.

Volgens het tweewekelijkse, Engelstalige blad dat met name door Amerikaanse joden in Israël en joden in de VS gelezen wordt, zijn voor de Israëliërs alle christenen nog altijd 'potentiële pogromisten' (mensen die meedoen aan razzia's tegen joden). Maar de Israëliërs hebben er geen benul van hoezeer christelijke kerken hun theologie hebben aangepast, aldus The Jerusalem Report in haar eerste nummer van 1996. En als ze het al wel weten, dan menen ze nog vaak “dat dertig jaar dialoog niet tweeduizend jaar minachting goedmaakt”.

Die dertig jaar verwijzen naar de afkondiging in 1965 van het document Nostra Aetate (In onze tijd) door het Tweede Vaticaans concilie. Daarin verwierp de r.-k. kerk de collectieve schuld van de joden aan de dood van Jezus en bevestigde dat Gods verbond met de joden nog altijd geldig is. Sinds dat moment is de joods-christelijke dialoog echt begonnen en die overtreft volgens The Jerusalem Report “zelfs de meest optimistische verwachtingen”.

Daarmee krijgen degenen ongelijk die riepen dat de dialoog in de loop van de tijd in zou storten. De herinneringen aan de holocaust zouden immers wegzakken. En waren de christenen de gesprekken niet begonnen uit een gevoel van medeschuld aan de moord op de joden tijdens de tweede wereldoorlog? In de praktijk wint de dialoog volgens de auteur van het artikel de laatste jaren echter aan diepte en vaart.

Het Israëlische opinieblad somt vele voorbeelden op van de unieke wijze waarop christelijke kerken geheel vrijwillig hun negatieve theologie bijstellen. Onlangs nog verwierp de lutherse kerk in de Verenigde Staten het antisemitisme van haar stichter en maakte lessen over de geschiedenis van de jodenhaat verplicht voor seminarie-studenten. Leiders van deze kerk ondernamen een boetetocht naar een synagoge in Chicago, beleden er publiekelijk hun zonden en vroegen de aanwezigen om vergeving.

Ook de orthodoxe kerken komen in beweging. Hun paasliturgie geeft nog steeds dè Joden de schuld van Jezus' dood, maar veel grieks-orthodoxe theologen erkennen intussen ook dat Gods verbond met het Joodse volk nog altijd geldig is. Het anti-semitisme mag dan toenemen in Rusland, zo stelt het blad, maar ze vindt het hoopgevend dat patriarch Aleksei II van de russisch-orthodoxe kerk de vertaling heeft geboden van een grieks boek over de dialoog met de joden juist om de jodenhaat in zijn kerk te bestrijden.

En die nieuwe kijk op de joden zou echt tot de basis van de christelijke kerken doordringen. In de r.-k. kerken in West-Europa en de VS en sommige protestantse kerkgenootschappen en is de beschuldiging van 'Godsmoord' door de joden bijna geheel verdwenen, zo juicht het blad. Daarmee is het antisemitisme nog niet weg, maar is wel zijn theologische basis kwijt. “En dat binnen één generatie”, zegt een r.-k. priester die in Jeruzalem een centrum voor interreligieuze contacten leidt.

In tegenstelling tot de algemene joodse mening is het juist de r.-k. kerk die het meest zijn best doet èn met succes, zo stelt de journalist vast. Het Vaticaan heeft in stilte de missie onder de joden stopgezet. En het is nota bene de Poolse kerk die de strijd aanvoert tegen het theologisch anti-semitisme in Oost-Europa. Dat de Nederlandse bisschoppen eind vorig jaar medeverantwoordelijkheid aan de jodenvervolging erkenden, noemt het blad niet.

De protestanten namen kort na de oorlog het initiatief tot de dialoog, maar nu liggen nu achter op de katholieken, zo meent de auteur. Zo zou in 1992 uit onderzoek zijn gebleken dat de boeken, die zo'n zestig procent van de Amerikaanse zondagsscholen gebruikten, antisemitisme aanmoedigden. Zij noemden de joodse wet 'rigide en verouderd' en farizeeërs 'hypocriet'. Daar staat volgens het blad wel tegenover dat evangelische christenen uiterst positief zijn over Israël. Ook de grote protestantse kerken van Nederland, Zwitserland en Duitsland staan boven elke verdenking.

De meeste joden moeten niets weten van christenen die tegen hen aanschurken en hoog opgeven over 'de gemeenschappelijke wortels'. Maar opmerkelijk genoeg zou dat volgens het blad ook heel voorzichtig aan het veranderen zijn. Het haalt de orthodoxe rabbijn en prominent holocaust-theoloog Irving Greenberg aan. Hij spreekt over het 'pluralisme' van het verbond, hetgeen ruimte moet bieden aan de christenen als partners in Gods verbond met Israël.

Maar Greenberg oppert ook een manier waarop joden begrip kunnen op gaan brengen voor de christelijke overtuiging dat God als mens op aard werd geboren - van oudsher één van de grootste joodse bezwaren tegen het christendom. De joden gaan volgens hem altijd voorbij “aan de waarlijk joodse dimensie van deze christelijke poging de kloof tussen het menselijke en goddelijke te dichten. (. . .) Er is een goddelijke pathos denkbaar die niet slechts woorden over die kloof heen zendt, maar ook leven en een lichaam. Ik zeg dat niet als jood die deze claim aanvaardt, maar als iemand die heeft ingezien dat het niet aan mij is om God voor te schrijven hoe Hij communiceert met anderen.”