Dertigers, dogma's en detective Daniël door Pieter van der Ven

Het woord is om te beginnen aan twee dertigers, vol kritiek jegens de oudere generatie die nu de kraak en smaak van de kerken bepaalt. De een vreest een kerk van zuigelingen, de ander de grijze nietszeggendheid.

“Het dogma hoort te slapen tijdens de preek”, zo citeert dr. E. van der Veer, gereformeerd predikant te Midwolda, met instemming de oude coryfee O. Noordmans in de Groninger Kerkbode. Tíjdens de preek, ja, maar tevoren moet het klaarwakker wezen en daar schort het tegenwoordig aan, vindt de jonge predikant. “Wordt het niet hoog tijd dat we uit de waan van de dag treden en ons oor weer eens te luisteren leggen bij wat de kerk door de eeuwen heen geleerd heeft?”

Van der Veer wekt niet de indruk dat hij de deze week naar de vrijgemaakte gereformeerden gevluchte collega Dee wil volgen. Hij heeft alle begrip voor degenen die zich bevrijdden van een “versteende orthodoxie waar al het leven was uitgevloeid”. Maar van de weeromstuit wordt er nu niet te veel maar te weinig geleerd, vindt hij. We snuffelen maar wat en dartelen als jonge honden in het rond en laten de leer links liggen.

Kuitert en Wiersinga maken met hun laatste boeken zeker het dogma wel weer wakker, “maar dan wel om het meteen de laatste eer te bewijzen. Voor mij persoonlijk waart door deze boeken nog te veel de geest van de afrekening”.

Maar terwijl Kuitert en Wiersinga het huis doorzoeken van de leer die hen en hun generatie zo beklemd heeft, groeit er een hele generatie op die dat huis niet meer kent. Kuitert kan in zijn boek tot aan de mystiek komen, omdat hij de lange geloofsweg heeft afgelegd. Van der Veers zorg is nu dat dit voor de nieuwe generatie niet is weggelegd, je kunt op dat eindpunt niet zomaar beginnen. Als de geest van de afrekening zo blijft rondwaren, glijden de kerkdiensten af naar het niveau van kindernevendienst, worden we allemaal melkdrinkers, zuigelingen. De vaste spijs verdragen we niet meer.

Reactionair gemor in de marge, in een tijd waar vaagheid tot deugd is verheven? Van der Veer wijst op het oude conflict tussen Luther en Erasmus. De laatste dacht breed over de leer, maar Luther niet. De Heilige Geest was geen scepticus, maar had bindende zekerheden gegeven, krachtiger dan de eigen ervaring, steviger dan het eigen wankele geloof van de mens.

Als Van der Veer om zich heen kijkt ziet hij het geloof bij velen wankelen, vervagen, zich oplossen in een troebele ervaringswereld, wegzinken in betekenisloosheid. “Waar de gezonde leer niet meer verdragen wordt, daar hebben ongezonde verdichtsels vrij spel. Omwille van de Heer, redt de leer!”, aldus ds. Van der Veer.

Religieus bubbelbad Het officieuze huisorgaan van de Acht-meibeweging, De Bazuin, laat deze keer royaal een onaardige criticus aan het woord. Patrick Altena (33) maakt duidelijk dat hij ook niet houdt van degenen die zichzelf hèt enige gezicht van de ware kerk wanen en vindt niet “zoals Antoine Bodar, dat de kerk een religieus bubbelbad moet zijn”.

Altena is een vreugdeloze bezoeker van Acht-meimanifestaties - is blij als hij een keer een goed excuus heeft niet te gaan naar die bijeenkomst van “blije baarden, opgewekt kwetterende pullovers, jubelende sandalen”, jongbejaarden, die vol overgave zingen over de immer weer bloeiende steppe. “Vanwaar toch de weerzin tegen die vriendelijke dames en heren die in hun kraampjes hun Hoog Ideaal uitdragen met buttons, kringloop-papier en verantwoorde tassen-met-opdruk?” In een 4-havoklas leidt een catecheseles met video over de manifestatie tot hilarische taferelen.

Altena analyseert zijn onaardige gevoelens: “De AMB profileert zich als 'drempelloze beweging in dialoog'. Ze is dus een platform. Maar waarvan eigenlijk? Is ze niet vooral een platform van andere 'drempelloze bewegingen in dialoog'? Hoe kan ik daar in godsnaam voor of tegen zijn?”

“En dan: Wie voeren die dialoog eigenlijk? De participanten, zo lijkt het. Verontrust het deze mensen dan niet dat ze al zo'n dertig jaar met een steeds kleiner en grijzer wordend gezelschap deze 'dialoog' voeren? (...) Voelt u zich niet onbehaaglijk bij al die jaren van geestelijke incest?”

Van 'Acht mei' wil Altena weten of ze in parochie, wijk of stad iets doet met alle belangstelling voor religiositeit - “of laat u de zaken gewoon op hun beloop? Blijft u geld en energie steken in het organiseren van massale toogdagen? Gaat u werkelijk luisteren naar wat mensen van ons, de kerk, verwachten? Of gaat u door met te doen wat u denkt dat de mensen van u verwachten? Gaat u ervoor zorgen dat meer mensen zondags liever naar de kerk gaan dan dat ze uitslapen? Of blijft dat beneden uw waardigheid? (...) Het probleem is dat u alles in de aanbieding heeft. Van alles een beetje en van niets genoeg.”

Het vriendelijke, begripvolle antwoord van de kant van 'Acht mei' zal Altena's reserves vermoedelijk eerder bevestigen dan wegnemen.

Een gans andere dertiger tot slot (of was hij twintig?). Een profeet tegenover het heersende religieuze klimaat van zijn dagen, al een paar duizend jaar. Ik bedoel: Daniël. In Publik-Forum geldt hij als de oudste religieuze detective. Protestanten kennen het beroemde verhaaltje vaak slecht, omdat het als apocrief geldt. Maar katholieken, althans degenen die vroeger nog iets hebben meegekregen, kennen het wel. De schone Suzanna in het bad, begluurd door twee ouderlingen, die haar willen dwingen tot u weet wel en als ze niet wil haar beschuldigen van overspel; tegen deze twee getuigen is zij kansloos. Op weg naar haar steniging steekt de jonge Daniël daar een stokje voor en laat hij als een ware Perry Mason de beide snoodaards zich in hun eigen leugens opknopen.

Daarmee is Daniël de eerste uit een lange reeks, waarbij we denken aan Chestertons Father Brown, Peters' broeder Cadfael, Kemelmans rabbi Small, Eco's Father William; om maar te zwijgen van Patricia Highsmith, Dorothy Sayers en vele anderen met volop religie in hun crimi's. Publik-Forum mediteert over dit curieuze verschijnsel. De detective gaat op grond van de kleinste aanwijzingen zijn weg tot de oplossing (verlossing?) van het raadsel en het zegevieren van de gerechtigheid. Ligt dat niet dichtbij wat ook theologen drijft?

De theologe Kornelia Siedlaçek koestert al vele jaren grote belangstelling voor de misdaadlectuur en de theologische beschouwing ervan, de botsing van verschillende waardenopvattingen die tot moord en doodslag leiden en alles wat er te pas komt aan schuld, straf, oordeel, twijfel.

Wie de verkoopcijfers van de religieus-getinte misdaadromans beziet krijgt een ander beeld van de godsdienstige gesteldheid dan de aantallen kerkverlaters doen geloven. En dat mag èn de dertigers èn 'Acht mei' te denken geven. Zeker met het stichtelijke slot van het artikel uit Publik-Forum, let wel een citaat uit 1929: “Het theologische in onze wereld uit zich niet openlijk, kàn zich niet openlijk uiten. In zekere zin is de misdaadroman een vervanging voor het falende godsgeloof; hij biedt een vast vertrouwen in de goddelijke logos, de goddelijke gerechtigheid.”