Indonesisch pianist Ananda Sukarlan met hartstocht voor nieuwe muziek

Uitvoeringen door Basho Ensemble onder Jurrien Sligter, met Ananda Sukarlan en sopraan Janice Jackson: 12 Utrecht Vredenburg, 18 Amsterdam Stedelijk Museum (15 u) en 19 Velp Kunsthuis (11 u).

De titel werd ontleend aan een compositie 'O Bali!' van de Spaans-Canadees José Evangelista die zich liet inspireren door Balinese en Javaanse muziek. Hij volgde daarbij de voetsporen van de Canadees Claude Vivier van wie ook een werk zal klinken, namelijk 'Pulau Dewata', wat 'Godeneiland' betekent. Veel meer Bali zit er niet in dit concertprogramma.

Wèl is er sprake van een bijzondere uitwisseling tussen de Indonesische, zeg maar Javaanse en Balinese cultuur, en die van - wat grofweg- de westerse cultuur genoemd kan worden. Want ook in de andere vier uit te voeren composities lopen verbindingslijnen tussen beide werelden. Als piano-solist in dit programma is Sukarlan (1968, Jakarta) er een levend voorbeeld van.

“In mijn ouderlijk huis stond wel een piano, maar meer dan een interessant ding was het voor mij niet in mijn kindertijd; ik had af en toe privé-les, maar het was geen droom in mijn leven. De muziek die ik hoorde en kende was gamelan. Dat veranderde toen ik als 13, 14-jarige tijdens een concert door een Frans pianist een werk hoorde van Messiaen. Dat was 'Mode de valeurs et d'intensités'. Ik zat gefascineerd te luisteren. Dit was heel anders dan ik kende van westerse pianomuziek.”

“Thuis probeerde ik die atmosfeer, die kleuren ook op te roepen, dagen lang bleef het me bezig houden, maar het lukte niet. Door contact met een Amerikaans pianist in Jakarta leerde ik de moderne westerse seriële pianomuziek kennen. Ik ontdekte ook dat het de kwaliteit van juist dàt stuk van Messiaen was wat me zo boeide; veel avant-garde muziek spreekt me niet aan, omdat die doorgaans zo grijs en grauw klinkt.”

In Jakarta bestond destijds niet de mogelijkheid om aan een conservatorium te gaan studeren, nu wel, zo vertelt Sukarlan, maar het niveau is er niet zo ontwikkeld als in de westerse wereld. Klassieke muziek is tenslotte randverschijnsel, ook al neemt het aantal concerten toe.

Hij hoorde over de muzikale mogelijkheden in Nederland en daarom verhuisde hij in 1987 naar Den Haag om er te studeren aan het Koninklijk Conservatorium. Niet alleen kon hij in 1993 'met de hoogste lof' het eindexamenpapier in zijn zak steken, hij voegde er ook een aardige prijzenkast aan toe. Opvallend zijn drie Spaanse prijzen. Sukarlan blijkt in drie werelden te verkeren. Ook Spanje speelt, sinds zijn huwelijk met een Spaanse, muzikaal een belangrijke rol in zijn leven.

Iedereen kent Wibi Soerjadi, de Nederlandse pianist van Indonesische afkomst, zich ontwikkelend als de kampioen van het romantisch repertoire en het romantisch virtuozendom. Sukarlan kent zijn collega en leeftijdgenoot niet persoonlijk, maar hij hoorde hem toen een concert op tv werd uitgezonden. “Ik vind zijn muzikale kant interessant. Hij is geen virtuoos omwille van het virtuoze. Er zijn honderden pianisten die luid en snel kunnen spelen, maar weinigen bezitten een muzikale inslag.”

Met de hartstocht voor de romantiek, of voor een bepaalde type vleugel zoals Soerjadi toont, heeft Sukarlan niets. Na zijn kennismaking met Messiaen volgde hij het pad door de twintigste-eeuwse muziek, legde zich daar op toe in zijn studietijd en studeerde alleen enkele romantische pianoconcerten in om mee te kunnen doen aan concoursen. Zijn voorkeur heeft zich wel verbreed, zo legt hij uit, maar dan vooral naar de klassieke stijl; Mozart en Beethoven koestert hij nu. “De laat-romantiek, Brahms bijvoorbeeld, is mij te zwaar, te vol, ook in het orkest; dat is zo luid dat je overspoeld wordt.”

De twintigste eeuw boeit hem het meest, van de 'klassieken' als Ravel, Bartók en Benjamin Britten, via Messiaen tot de allernieuwste creaties. Zijn moderne oriëntatie bracht hem in contact met componisten van nu. Zo ontdekte hij dat er in Nederland een hele gamelan-cultuur bloeit waar Nederlandse componisten zich door laten inspireren. Zoals de Indonesisch-Nederlandse componiste Sinta Wullur; zij droeg een pianoconcert getiteld 'Khayal' ('Fantasie') aan hem op. Een expressief concert waar Sukarlan al enige succesvolle uitvoeringen van gaf; het zal ook klinken in de komende serie.

Ook andere componisten hebben Sukarlan leren kennen als een hartstochtelijk pleitbezorger van nieuwe muziek. Zo schrijft Peter van Onna voor hem een pianoconcert dat hij volgend jaar januari op tournee met het Nederlands Studenten Orkest zal spelen. En de Spaanse componist Jésus Torres heeft voor hem een pianoconcert in petto dat hij in 1998 met het Radio Symfonie Orkest van Madrid zal doen.

“Het zijn twee interessante muzikale werelden, Nederland en Spanje. Nederland is rijk aan mogelijkheden en Spanje maakt een geweldige ontwikkeling door. Ik hou erg van de nieuwe Spaanse muziek vanwege het Latijnse temperament; heel veel Europese muziek is koud, gebaseerd op de techniek van het componeren, instrumenteren. Spanjaarden zijn daar te temperamentvol voor, die willen communiceren, en toch is hun muziek modern, van deze tijd.”

“Ik geef veel eerste uitvoeringen, want dat houdt de muziekcultuur levend. Ik wil bijdragen aan de ontwikkeling van het muziekleven en niet alleen maar spelen wat mensen mooi vinden. Hoeveel mensen zijn geïnteresseerd in Messiaen ten opzichte van het veel grotere aantal dat van Chopin houdt? Daarom speel ik het liefst gemengde programma's. Zelf houd ik van veel stijlen. In het Westen houd je je bezig met klassiek, of modern, of jazz, maar zo ben ik niet. En muziek is niet mijn enige passie. Ik ben gek op theater, op acteren. In mijn schooltijd speelden we Shakespeare. Heerlijk. Films vind ik fantastisch. Ik probeer iedere dag een film te zien. Om de acteurs. Ik heb mijn favorieten, Momenteel is dat Anthony Hopkins.” Sir Anthony Hopkins, herhaalt Sukarlan plechtig alsof hij zijn favoriet tekort deed. “Ik ben nu twee weken in Nederland, en dan kan ik veel films zien. Met het originele geluid, want in Spanje synchroniseren ze alles na. Vreselijk.”