Wisselvallige kwaliteit in pianospel van Emanuel Ax

AMSTERDAM - De Amerikaanse pianist Emanuel Ax heeft zich de laatste jaren zowel in de muziek van Brahms als in eigentijdse werken gespecialiseerd. In het recital dat hij zondagavond in de Grote Zaal van het Concertgebouw gaf waren beide specialismen vertegenwoordigd. Ax maakte inderdaad indruk met twee twintigste-eeuwse werken van Ravel en Copland; ook in Schubert en Chopin wist hij te overtuigen, maar zijn Brahms viel behoorlijk tegen.

Hoewel het riskant lijkt een recital met een onbekend werk in modern idioom te openen, bleken de 'Variaties' van Aaron Copland, gecomponeerd in 1930, voor Emanuel Ax een uitgelezen binnenkomer. Door het beperkte melodische en harmonische materiaal is dit nogal atonale, maar overzichtelijk geconstrueerde werk vrij gemakkelijk toegankelijk, ook voor nog niet opgewarmde luisteroren. Uiteraard was de prettige indruk die dit werk maakte voor een belangrijk deel ook te danken aan de allure, de precisie en de klankrijkdom waarmee Ax het vertolkte.

Enorm was het contrast tussen dit werk en de hierop volgende lyriek in Schuberts Impromptu in Bes, opus 142 nr. 3. Ook hierin was Ax op dreef, maar tegelijk deed zich nu soms het probleem voor dat vervolgens de uitvoering van Brahms' tweede pianosonate vertroebelde: een overmatig gebruik van het rechter pedaal in combinatie met een te weinig geprofileerde toonvorming; met name in de rechterhand was er in de snelle delen van Brahms een gebrek aan helderheid, wat nog versterkt werd doordat de vleugel in de discant vrij week was geïntoneerd. Die Sonate in fis opus 2 behoort tot de minst bekende, grootschalige werken van Johannes Brahms. Dat het stuk relatief weinig wordt gespeeld, leek mij, althans na Ax' vertolking ervan, terecht. Deze vroege schepping mist de hechte vorm en de innerlijke logica van bijvoorbeeld Brahms' derde sonate of zijn symfonieën. Het werk bestaat weliswaar uit fantasierijke, monumentale en zangrijke thema's, maar het komt allemaal nogal rhapsodisch over, zeker in de brijige en vrij slappe uitvoering van Emanuel Ax.

Na deze rijstebrij in de tweede helft van de avond lichter verteerbare kost, zoals de 'Valses nobles et sentimentales' van Maurice Ravel. Deze werden smaakvol opgediend. In twee walsen van Chopin en in de 'Valse oublié' en de eerste 'Mephisto-wals' van Liszt waren de trefzekerheid en de kwaliteit van Ax' toonvorming bewonderenswaardig. Maar in de Mephisto-wals was het sardonische en satanisch element niet voldoende aanwezig: in de introductie van dit werk hoorde ik bijvoorbeeld een indrukwekkende opeenstapeling van kwinten, maar niet Mephisto die zijn viool aan het stemmen is.