Nieuw gebruik kerken zelden groot succes

Van een onzer verslaggevers UTRECHT - Paars in gemeenten en parlement doet de kerken het ergste vrezen voor wat betreft hun monumentale kerken. Iedereen vindt dat gebruik voor de eredienst de beste garantie is voor het behoud van die gebouwen; maar tegelijk nemen de overheden maatregelen die zo'n beheer hard tegenwerken.

Mr. J.M.Chr. Klok, topeconoom van de r.-k. kerk in Nederland en voorzitter van de commissie kerkelijke gebouwen van het interkerkelijk contact in overheidszaken (CIO-K), klaagde gisteren in alle openheid zijn nood. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg had een feestelijke studiedag belegd in de Geertekapel in Utrecht. Het is een van die ruimten die inmiddels een multifunctionele herbestemming hebben gekregen. Het op een steenworp afstand van het station Utrecht gelegen centrum met zijn fraai gerestaureerde kapelruimte is populair als ideale vergaderplaats.

Aanleiding voor de RDMZ was de verschijning van een fraai boekje van Tessel Pollmann Herbestemming van kerken. Van de vele kerken die de afgelopen tientallen jaren een andere bestemming kregen heeft zij er een twintig onderzocht: Is het een succes geworden? Is de begroting nu wel rond of moet er tegen alle voorspellingen in nog steeds veel geld bij?

Tessel Pollmann komt tot enige ontnuchterende bevindingen en tot enkele nuchtere adviezen. Het meest succesvol lijken nog de kerken die een moskee geworden zijn. In veel gevallen heeft het tevoren ontbroken aan grondig onderzoek, zijn gemeenten of stichtingen op grond van emoties verplichtingen aangegaan die nu zwaar tegenvallen, bijvoorbeeld dat zo'n gebouw veel duurder in onderhoud is dan gedacht - maar wat men wel had kùnnen weten na behoorlijk onderzoek. Dit is dan ook een van de eerste dingen die Pollmann nieuwe liefhebbers om een kerk te exploiteren aanraadt.

Directeur A.L.L.M. Asselbergs van de RDMZ noemde “niets zo veranderlijk als een monument”. Veel gebouwen zijn ons juist behouden gebleven, omdat zij met de veranderde tijden een andere bestemming kregen: denk aan de Agia Sofia, van byzantijnse kathedraal tot moskee. Maar de RDMZ is tegen “slim, snel en handig” eventjes een korte termijn oplossing bedenken voor de monumenten. De zorgen zijn groot: Asselbergs ziet nog meer kerken leeg komen, waar nieuwe avonturen mee worden aangegaan. Met kennis van zaken, zorgvuldige, duurzame oplossingen zoeken, is zijn advies. Dit “ter bemoediging” van de kant van de RDMZ voor de toekomst van onze kerkgebouwen.

Bemoediging? Daar veerde mr. Klok van het CIO-K van op. Kwam Asselbergs deze middag met een zak duiten? Uit de subsidiekraan voor monumentale kerken wil nauwelijks meer wat druppelen. Maar nee, Asselbergs bleek vooral morele steun te bieden en dus kon Klok zijn klaagzang aanheffen, al stapte hij daarmee wel buiten de perken van de studiedag: de herbestemming.

Klok spreekt als CIO-K voorzitter in zekere zin namens de achttien deelnemende kerken. Hij wijst op het algemeen belang van het gebruik van kerken voor de leefbaarheid in binnensteden en woonwijken. De overheid moet dat volgens hem stimuleren, temeer daar eredienst ook inzet van vrijwilligers en eigen geldmiddelen meebrengt.

De werkelijkheid is anders, klaagt Klok, al is in sommige steden toch een kentering zichtbaar. Maar in het algemeen zijn overheidssubsidies gekort of afgeschaft, multifunctioneel gebruik van de kerken wordt door de overheid enerzijds afgedwongen en anderzijds afgestraft, bijvoorbeeld via een aanslag in de Onroerende Zaakbelasting. Gemeenten hebben kerkgebouwen voor de OZB al aangeslagen voor vele miljoenen, terwijl zo'n gebouw in het economisch verkeer maar één gulden opbrengt. Van de paarse politiek vreest Klok het ergste.

Maar het kan nog erger. Klok ontwaart bij de particuliere fondsen, die tot voor kort gul waren voor kerkrestauraties nu een huiver. Men wil “neutraal” zijn en dus worden zulke subsidieaanvragen nu afgewezen. Klok lanceert zijn vrees in vraagvorm: “Een te ver doorgeschoten bezorgdheid voor de handhaving van kerk en staat of een ontluikend anti-kerkelijk klimaat?”