Waarom new agers en evangelicalen op elkaar lijken

Veel evangelische christenen zien in new age de vijand van God zelf. Alleen sommigen hebben het door: dat de door hen tot vijand bestempelde new age-beweging als twee druppels water op de eigen beweging lijkt. Zo schrijft de evangelist J. van Baaren in een schotschrift tegen new age dat deze “nieuwe spirituele beweging die lijkt op een christelijke beweging per definitie vijandig is aan het christendom.” Want: “in de new agebeweging ontmoeten wij een van de gevaarlijkste vijanden van het christendom, daar ze een complete nabootsing is van het Koninkrijk van God, echter geïnspireerd door Lucifer.”

Omgekeerd heeft men binnen de new age-beweging weinig op met het evangelische geloof. Met de mond beleidt men desgevraagd wel 'een diepe verbondenheid' met evangelicalen. Vanuit hun holistische visie kunnen new agers immers begrip opbrengen voor iedere religieuze uiting, dus ook voor de evangelische. Maar stilzwijgend vinden ze evangelischen maar bekrompen beginners op het spirituele pad.

De twee bewegingen zijn water en vuur. Evangelische actievoerders schofferen new agers met picketlines bij 'duivelse' new age-manifestaties. En andersom krenken new age-aanhangers evangelicalen met een arrogant stilzwijgen: zelfs als vijand worden de evangelische actievoerders en schotschriftschrijvers niet serieus genomen.

Over het algemeen leven new agers en evangelischen onbewogen langs elkaar heen. Dit bevestigt de indruk dat de verschillen inderdaad levensgroot zijn.

Op ethisch gebied is het onderscheid misschien nog wel het duidelijkst. Zo verschilt de seksuele moraal hemelsbreed. Bij new agers is die meestal heel vrij, terwijl evangelischen seksualiteit streng gereglementeerd hebben. Maar voor beiden is seks een geschenk van God - een idee dat haaks staat op de tegenwoordig gangbare visie op seks.

De theologische dogma's zijn inderdaad heel verschillend. Volgens evangelischen is Jezus Christus de enige weg. Voor new agers zijn er naast Christus nog vele andere onzichtbare krachten die invloed op ons leven hebben en waarmee we contact kunnen leggen. Dit wordt door evangelischen niet ontkend, maar wel afgewezen. Krachten anders dan Christus noemen ze duivels.

In feite ziet de onzichtbare wereld waarin beiden geloven er qua structuur echter hetzelfde uit: hij wordt bevolkt door goede en kwade krachten, die zijn geplaatst in een hiërarchie. De onzichtbare wereld wordt binnen new age vaak heel verschillend benoemd - ze heet bijvoorbeeld 'collectief onbewuste', de krachten 'archetypen'.

De onzichtbare wereld houdt zich volgens beide stromingen intensief bezig met onze zichtbare wereld: ze is het anker van de moraal, houdt het leven van iedere gelovige tot in de kleinste details in de gaten, grijpt in, als dat vanuit het alwetende perspectief van deze hogere wereld geboden is.

In feite leven beiden in een 'betoverde tuin', zoals Max Weber het ooit genoemd heeft, in een wereld waarin alles betekenisvol is, niks toevallig, waarin een constante wisselwerking verondersteld wordt tussen goddelijke en menselijke wereld.

Dit geloof leidt aan de marginale randen van beide groepen soms tot fatalisme. Zowel binnen new age als in de evangelische wereld heb je mensen die zich niet laten inenten tegen polio, omdat inenten wantrouwen zou inhouden jegens de almachtige.

Maar fatalisme is een randverschijnsel binnen deze bewegingen. De meeste new agers en evangelicalen maken juist dankbaar gebruik van de bemoeienis van genezijde. Beide hebben hun rituelen om ziekten te genezen. Ziekten zijn in beider optiek geen toevalligheden, maar lessen of - soms negatiever uitgedrukt - straffen. Zo is bij beide ziekte en moraal gekoppeld, geheel tegen het maatschappelijk klimaat in.

De twee groepen bewoners leven in hun betoverde tuin met behulp van een eschatologische toekomstverwachting. Ze leven in een tijd vol rampen, het voorportaal van een rigoureuze transformatie die de mensheid te wachten staat. De een noemt dat wat komen gaat het Einde der Tijden met het er op volgende paradijs, de ander de Nieuwe Tijd. Volgens beiden zal de verandering zo radicaal zijn dat zelfs begrippen als 'geschiedenis' en 'tijd' zullen ophouden te bestaan.

Ook het evangelische idee van het laatste oordeel, waarbij de geredden van de tot de hel verdoemden worden gescheiden, wordt door new agers aangehangen: alle karma van alle zielen zal aan het einde van dit 'wereldtijdperk' in een kosmisch proces verbranden. Volgens sommige groepen zal niet weg te branden karma een ziel uiteindelijk noodlottig worden: deze 'ijzeren zielen' zullen aan een nieuw wereldtijdperk moeten beginnen. Beide bewegingen kennen dus een hemel en een hel.

Beide bewegingen zien de nieuwe tijd trouwens als een kosmisch gebeuren, waarop mensheid uiteindelijk zelf weinig invloed heeft. Ieder individu heeft tot taak zich voor te bereiden, al vast klaar te staan. Het visioen van de nieuwe tijd moet bekend worden gemaakt aan nog-niet-new agers en nog-niet-'wedergeboren' christenen. Evangelisatie is een nijpende noodzaak. Anders dan de mainstream kerken, de islamitische, hindoeïstische of joodse gemeenschap in Nederland, steken nogal wat evangelischen en new agers veel energie in het verbreiden van het eigen geloof. In beide bewegingen leeft de gedachte dat er eerst een x-aantal mensen bekeerd moeten zijn, voordat de nieuwe tijd kan aanbreken.

Visionaire beelden, het voorspellen van data, en het weer herzien ervan is in beide bewegingen niet vreemd. De visionaire beelden en profetieën komen tot de gelovige van de andere kant. Evangelischen vinden ze vooral opgetekend in een onfeilbare Bijbel, new agers in een keur aan geschriften, die soms dezelfde onfeilbare status hebben als de Bijbel heeft voor evangelischen. Als er een fout zit in een voorspelling is het een interpretatiefout van een mens geweest, want de onfeilbaarheid van het hogere staat vast. Beide groepen geloven dat veel oude profetieën juist op de tegenwoordige tijd betrekking hebben.

Naast geloof in heilige tijden - zoals de periode voordat de geschiedenis begon - is er bij beiden ook geloof in heilige plekken. Bij evangelicalen is dat één plek - Jeruzalem. Voor new agers bestaat er een keur aan heilige plekken op de wereld - variërend van Jeruzalem en Stonehedghe tot de kruising van leylijnen in centrum Oibibio in Amsterdam.

Wie denkt over dit soort zaken met een evangelicaal of een new ager te kunnen debatteren heeft het mis. Theologische debatten zoals zoals de mainstream christelijke kerken die kennen - zoals over schuld, verzoening en opstanding - zijn in beide bewegingen zeldzaam: er hoeft niet geprobeerd te worden een logisch samenhangend geloofssysteem te verzinnen, dat zo min mogelijk in strijd is met de zichtbare wereld die de wetenschap bestudeert.

Wetenschap wordt vaak afgewezen als bekrompen, maar als het van pas komt wordt ze wel gebruikt als leverancier van pseudowetenschappelijke bewijzen om het eigen geloof plausibeler te maken. Vooral new agers zijn er sterk in, zoals Capra en Sheldrake, maar ook evangelischen laten zich niet onbetuigd, zoals in Nederland recentelijk Peter Scheele met zijn 'devolutie'-theorie.

In rituelen staat direct, persoonlijk contact met God of het goddelijke - bij new age bijvoorbeeld in de vorm van een goddelijk hoger zelf - centraal. De ervaring dat er contact is, is een kwestie van gevoel, niet te volgen voor het verstand. Heftige emoties zijn toegestaan, soms zelfs gewenst. Kortom: beide bewegingen zijn irrationeel ingesteld.

Ook de manier van geloven is bij new agers en evangelicalen identiek. In beide groepen ontkent men het geloof, claimt men zeker te weten. Zekerheid is de norm, twijfel wijst op geestelijke onrijpheid. De zekerheid hebben de gelovigen verworven door directe ervaring van het goddelijke.

Zowel bij de new age als bij de evangelische beweging ligt grote nadruk op ieders vrije wil in zijn relatie met het hogere. Het heil is er niet voor wie uitverkoren is, en ook niet voor iedereen zonder dat hij er veel voor hoeft te doen. Het heil is weliswaar voor iedereen, maar alleen als hij ervoor kiest en er serieus werk van maakt. Zelfontwikkeling en ook het streven naar geestelijke harmonie en innerlijke rust staan daarom op hoog beider agenda's. In beide groepen speelt het begrip wedergeboorte een belangrijke rol, bij evangelicalen als daad in het hier en nu, bij new agers als som van alle daden in het leven na de dood.

Evangelisch gelovigen vind je volgens de godsdienstsocioloog Gerard Dekker in de lagere sociale klassen. New age is vooral ook populair in de gegoede middenklasse. Maar het zijn beide reacties op dezelfde heersende onzekerheid op levensbeschouwelijk terrein, op door twijfel problematisch geworden geloof, op secularisatie.

Ook organisatorisch lijken ze op elkaar: het zijn decentralistische, formeel niet-hiërarchisch gestructureerde bewegingen. Spontaan ontstaan groepjes rond charismatische leiders. Deze goeroes en predikanten zijn meestal selfmade: ze zijn niet aangesloten bij centralere instanties die opleidingen en keurmerken verzorgen - die zijn er ook nauwelijks.

Ook binnen de verschillende groepen zijn de omgangsvormen informeel. Gelovigen hebben de neiging te shoppen binnen de eigen branche. Naar buiten, maar ook naar binnen gericht, is men uit op expansie. Er is soms zelfs sprake van enige mate van concurrentie om volgelingen juist aan de eigen sub-club te binden. Beiden schuwen een agressieve en commerciële aanpak vaak niet. Initiatief volgt op initiatief, maar veel houdt niet langer dan vijf jaar stand. Sektarische uitwassen zijn beide hierdoor niet vreemd. In beider kringen klinkt daarom steeds de roep om hogere organisatiestructuren en gedragscodes.

Hiermee hangt samen de wens om een eigen zuil te beginnen, met eigen boekhandels, uitgeverijen, omroepen, scholen en beroepsopleidingen en zelfs bakkerijen. Een eigen zuil is nodig vanwege de principiële weigering bij beiden om onderscheid te maken tussen religie en andere domeinen van het leven. Het een moet van het andere doordrongen zijn. Ook dit staat haaks op de plaats die gevestigde religie in de Westerse samenleving heeft.

Niet dat ze helemaal geen bindingen met de traditionele kerken hebben. De relatie is bij beiden ambivalent. Deels zijn new agers en evangelicalen zeer kritisch en anti kerkelijk, deels bewegen aanhangers van beide stromingen zich binnen en 'in dialoog' met kerken, proberen ze de kerken van binnenuit te veranderen.

Maatschappelijk en politiek engagement is er bij beiden nauwelijks. Als het er wel is dan zetten ze ieder hun heel eigen, voor de rest van de samenleving vreemde, agenda: tegen iedere vorm van abortus, of voor meditatie om zo de misdaad terug te dringen. Activistisch zijn ze alleen op dit soort punten. Het eigen leven en de eigen relatie met het goddelijke is echter het belangrijkst. Voor beiden is het: verbeter de wereld, begin bij jezelf.