AARDRIJKSKUNDE

De 51ste editie van de Grote Bosatlas van uitgeverij Wolters-Noordhoff bevat meer dan 200 kaarten en kost ¿ 92,50. Naast de atlas zijn er voor docent-gebruikers werkbladen verkrijgbaar voor het leerproject 'Eigen Omgeving'.

In zeven jaar tijd is de jubileumeditie van de 'Grote Bos' op vele fronten achterhaald door de revolutionaire ontwikkelingen in de wereld. Een nieuwe generatie scholieren heeft dus behoefte aan een nieuwe generatie schoolatlas van Wolters-Noordhoff, monopolist op dit gebied. Vrijdag wordt de 51ste druk aangeboden aan staatssecretaris Netelenbos van onderwijs.

Er zit geen wiskundige reeks in de verschijning van nieuwe edities Bosatlassen. Op de redactie in Groningen wordt de overzichtskaart van de wereld elk jaar geactualiseerd. De cartografen van Wolters-Noordhoff hangen bij wijze van spreken voortdurend uit het raam om te zien wat er verandert in de wereld.

Voor thematische kaarten ligt dat anders. Daarbij laten de makers zich voor een belangrijk deel leiden door de wensen uit het onderwijs: de leerplannen, de examenprogramma's, de voorkeur van docenten aardrijkskunde.

Worden 'Nederland distributieland' en 'Omgaan met het milieu' de nieuwe onderwerpen voor het eindexamen, dan geeft de Bosatlas daar extra informatiekaarten over. Zolang leerkrachten de kaart van Zwitserland handig vinden om het begrip 'reliëf' uit te leggen, blijft die in de atlas. En waar in de basisvorming gevraagd om meer aandacht voor de 'eigen omgeving' van de leerling, pakt de 'Grote Bos' uit met veertien pagina's.

Raadpleegde de redactie van de 'Gé Bé' (zoals ze bij uitgeverij Wolters-Noordhoff zeggen) vroeger vooral autoriteiten in onderwijsland - de 'bobo's van de leerplannen' zoals uitgever dr. A. T. van Holten ze noemt -, voor de 51ste editie zijn 150 'gewone' aardrijkskunde-leraren gevraagd wat er naar hun mening in de nieuwe atlas wel en niet moest komen.

“Naast de onderwerpen die de onderwijsprogramma's aangeven, kwamen bijvoorbeeld ook typische wensen als de reliëfkaart van Zwitserland en de informatie over kustvorming naar voren. Maar ook hielden de docenten vast aan Suriname en de Antillen, aan een overzichtskaart van Indonesië en zelfs aan een kaart van de Pacific. Dat is wonderlijk, want ik wed dat ze over dat gebied geen minuut les geven. Maar de atlas is een boek over de hele wereld.”

Een atlas zonder kaart van Australië is geen atlas, heeft de redactie van haar afnemers geleerd. Maar de erflaters van Pieter Roelof Bos varen ook hun eigen koers. In de geest van hun illustere voorganger, de Groningse schoolmeester die in 1877 in opdracht van uitgever J.B. Wolters zijn eerste 'complete atlas' samenstelde. Zodat scholieren de wereld konden 'leeren begrijpen in den ware zin des woords'. De atlas moest de leerling 'opwekken tot nadenken over de betrekking tussen Land en Volk' en moest 'stof tot verwerken en gelegenheid tot denken geven', schreef Bos.

“Wij voelen ons een venster op de wereld”, zegt Van Holten. “Als er in de Kaukasus oorlog wordt gevoerd, dan brengen wij een kaart met de verschillende staten in dat gebied. Maar het is niet alleen een etnisch conflict. Tsjetsjenen zijn moslims, dus reken maar van yes dat het ook een godsdienstig conflict is. Dus hebben wij ook een kaart waarop de etnische groepen en de godsdiensten in de Kaukasus vermeld staan. En dat is geen vrolijke kaart. Als godsdienst en macht met elkaar verbonden zijn, dan wordt het echt gevaarlijk. Wat dat betreft ben ik somber gestemd over wat ons nog te wachten staat. Maar ja, dat zien we in de volgende editie.”

Kaarten maken is vooruitzien, heeft Van Holten geleerd. In een Deense editie van de Kleine Bosatlas, die de redactie in 1993 maakte, stond al een kaart van de Kaukasus. “De Denen wilden die als voorbeeld van een gebied waar etnische tegenstellingen zouden kunnen ontstaan zoals op dat moment in Joegoslavië te zien waren. De atlas was nog niet verschenen, of de hel barstte los in Tsjetsjenië. En dit speelt zich niet alleen dáár af. Overal zie je het nationalisme toenemen. We hoeven oude atlassen ook niet in de prullenbak te gooien: grenzen van vroeger komen steeds weer boven water. Joegoslavië, de Sovjet-Unie, ik zie ook de Chinese Volksrepubliek nog wel een keer uit elkaar vallen. Dichter bij huis: landen als Italië en Spanje zijn toch ook instabiele staten. Staten zijn überhaupt een tamelijk wankel geheel. De politiek praat wel over één Europa, maar je hebt nog nooit zoveel landen geteld als nu.”

De nieuwe Bosatlas geeft veel informatie over het voormalige Joegoslavië. Van Holten: “Net voor het conflict daar uitbrak zijn er veel gegevens over de etnische samenstelling van de bevolking vrij gekomen. Wij hebben die geselecteerd voor grote plaatsen. De informatie is heel gedetailleerd, ook al is er natuurlijk wel het een en ander veranderd. Van na 1991 is er niets meer bekend. Er draait geen enkele statistiek meer: het is chaos daar, de wereld van vóór de schepping.”

Cartografie is soms geluk hebben (een medewerker van de redactie stuitte tijdens een skivakantie in Slovenië op een topografisch uitgeverijtje met interessant kaartmateriaal) en soms diep graven en diep zuchten.

“Buiten de EG is er in Europa geen behoorlijk statistisch materiaal. Neem nou het verkeer in Europa: wat gaat er aan verkeer over de Brennerpas en waar komt het vandaan? Vergeet het maar dat je daarover iets te weten komt.”