Duitse Bondsraad stemt vandaag over zeer omstreden afluisterwet

BERLIJN - Het protest is laat op gang gekomen, maar inmiddels wijdverbreid en heftig. Duitse journalisten, advocaten en artsen keren zich krachtig tegen een wet die politie en justitie meer mogelijkheden tot afluisteren geeft.

“De persvrijheid is in gevaar”, zeggen journalisten. Zij gruwen van de gedachte dat iemand stiekem mee kan luisteren tijdens (telefoon)gesprekken met al dan niet anonieme bronnen. Advocaten voorspellen dat de vertrouwelijke band met hun cliënten in gevaar komt. Artsen vrezen dat het medisch beroepsgeheim op de helling gaat.

De deelnemers aan de ongemeen felle discussie verloren de nuance nogal eens uit het oog. “Als we het afluisteren gaan legaliseren, waarom dan ook niet het folteren?”, aldus een oud-minister van justitie. Sommigen zien in de wet een terugkeer naar de DDR-tijd, toen het afluisteren van verdachte personen, maar ook van dissidenten, heel gewoon was. Een enkeling vergelijkt het zelfs met de praktijken tijdens het nazi-regime.

Kranten, weekbladen en een paar omroepen hebben de Bondsraad (de Duitse Eerste Kamer) met klem gevraagd de omstreden wet vandaag te verwerpen. Niemand durft te voorspellen hoe de stemming uitvalt. Het is een dubbeltje op z'n kant.

Het gezaghebbende weekblad Der Spiegel zegt onomwonden dat de rechtsstaat in gevaar is. De redactie herinnert de lezers graag aan een incident uit 1962, toen Der Spiegel een militair schandaal onthulde. Tot woede van de toenmalige minister van defensie Franz-Josef Strauss. Hij liet de politie de redactieburelen van het weekblad in Hamburg doorzoeken. Dat was geheel tegen de wet. Strauss moest uiteindelijk aftreden. Der Spiegel schrijft nu dat de CSU-bewindsman gewoon had kunnen blijven zitten, als er in 1962 al een wet op het afluisteren had bestaan. Dan had hij immers niet tot een politie-inval over hoeven te gaan, en was hij er via bijvoorbeeld aftappen van de telefoon achtergekomen waar Der Spiegel zijn informatie vandaan had.

Gevoelig

De Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer, nam de wet enkele maanden geleden aan. De vereiste tweederde meerderheid (het gaat immers om een wijziging van de grondwet) werd met gemak gehaald. Dat was te danken aan een akkoord tussen de regeringspartijen CDU/CSU en FDP en de grootste oppositiepartij SPD. Ook de sociaal-democraten toonden zich gevoelig voor de argumenten van politie en justitie om de mogelijkheden voor het afluisteren aanzienlijk te vergroten. De slag met de georganiseerde zware criminaliteit dreigt verloren te gaan als de sterke arm geen richtmicrofoons en video-camera's mag inzetten. Duitsland loopt op dit gebied hopeloos achter, vinden de betrokken autoriteiten.

De top van het openbaar ministerie en van de politie verwijst graag naar de gang van zaken in andere Europese landen, waar het afluisteren van criminelen heel gewoon is. Vooral Nederland wordt voortdurend als voorbeeld genoemd. Daar hebben politie en justitie veel armslag bij het bestrijden van de zware misdaad. En is de rechtsstaat in Nederland in gevaar? Nee, dus waarom zouden we in Duitsland het voorbeeld van het buurland niet volgen?

Binnen de SPD is grote heibel ontstaan over de wet. Vooral de linkervleugel roert zich krachtig. Sommige sociaal-democraten zien het liefst dat de hele wet de prullenmand ingaat, anderen willen de tekst aanpassen. Zo zou vastgelegd moeten worden dat artsen, advocaten en journalisten niet afgeluisterd mogen worden.

De verdeeldheid in de SPD gaat tot de hoogste regionen. De minister-president van Nedersaksen, Gerhard Schröder, vindt dat zijn partij niet zo moeilijk moet doen. Prima wet, niks aan veranderen, gewoon door de Bondsraad jassen, aldus de man die mogelijk kandidaat-kanselier van de SPD wordt. Zijn grote concurrent, partijvoorzitter Oskar Lafontaine, wil daarentegen dat de wet aangescherpt wordt en dat het afluisteren niet mag gelden voor artsen, journalisten en advocaten. Een gotspe, want in de deelstaat Saarland, waar hij minister-president is, staat Lafontaine bekend als de man die graag de pers wil breidelen.

Hoe de stemming vandaag in de Bondsraad uitvalt, hangt vooral af van de opstelling van de stadsdeelstaat Bremen. De Bondsraad (waarin de zestien Duitse deelstaten vertegenwoordigd zijn) telt 69 leden. Voor een tweederde meerderheid zijn dus 47 stemmen nodig. Bremen, de kleinste deelstaat, zit met drie stemmen precies op de wip.

In Bremen is een grote coalitie van SPD en CDU aan de macht, toevallig net de partijen die het wetsontwerp in de Bondsdag aan de vereiste meerderheid hielpen. De wat linkse SPD-burgemeester Henning Scherf (zeg maar: de minister-president van Bremen) wil dat de wet aangescherpt wordt, voordat hij zijn stem eraan kan geven: “We moeten de vrije pers behoeden voor het ingrijpen van de staat.” De christen-democraten willen van een aanpassing van de wetstekst niets weten.

Afgelopen dinsdag hebben de twee partijen geprobeerd een akkoord te bereiken, maar dat is mislukt. De twee partijen wisten elkaar gisteren te naderen. Het ziet er naar uit dat Bremen vandaag voor de wet zal stemmen, waarmee een tweederde meerderheid verzekerd is.

Komt die meerderheid er toch niet, wil dat nog niet zeggen dat de afluisterwet helemaal van de baan is. Er bestaat in Duitsland een ingewikkelde samenwerkingsprocedure tussen Bondsdag en Bondsraad. Vertegenwoordigers uit de twee parlementen kunnen proberen een compromis te vinden waarbij politie en justitie weliswaar ruimere mogelijkheden voor het afluisteren krijgen, maar minder dan waarop ze gehoopt hadden.