Pleidooi voor een nieuw Groot Verhaal als basis voor normen en waarden

Al wat de mens niet kan verklaren, verontrust hem en er is in onze hele evolutie dan ook geen samenleving geweest die niet beschikte over een Groot Verhaal dat de plaats van elk individu in de samenleving, verklaarde en zijn samenhang gaf, in een groot verband plaatste. In de klassenmaatschappijen sinds de laatste vijfduizend jaar waren het de godsdiensten die dit Groot Verhaal leverden, verfijnd afgestemd op de belangen van de heersende elites.

Onze consumentenmaatschappij is de eerste die geen (herkenbare) heersende klasse meer heeft. Niemand meer voor wie we op moeten passen bij wat we zeggen, schrijven of denken. De heersende christelijke ideologie verliest hiermee haar beschermheren, dus haar macht over ons denken. Haar Groot Verhaal werkt niet langer. Dat kan men als een bevrijding zien: het christelijk antwoord op de grote menselijke vragen is weinig bemoedigend, het projecteert het menselijk geluk vooral na het overlijden en de godsdiensten verdelen de mensen eerder dan dat ze hen verenigen.

De consumentenmaatschappij verenigt wel, zadelt de consumenten op met een onbevredigende behoefte aan meer, maar levert geen nieuw Groot Verhaal. Wie zou dat immers moeten leveren? Het is een markt waar niemand greep op heeft en waarover niemand zeggenschap heeft, ook onze overheid niet. De consumentenmaatschappij kent geen Groot Verhaal dat de dingen die gebeuren in perspectief plaatst, die een gemeenschappelijk ideaal heeft waarin ieder zijn plaats en bijdrage in herkent, alsmede de zin van het leven.

Het levensgevoel van veel moderne twintigers is, dat hun leven een aaneenschakeling van incidenten is, niet 'echt'. Niet voor niets wordt de vraag naar de zin van het leven steeds vaker gehoord. Normen en waarden werken ook alleen pas wanneer ze gemeenschappelijk zijn, gebaseerd op een in de samenleving algemeen geaccepteerd Groot Verhaal. Desintegratie en verloedering kunnen toeslaan in een weerloos geworden samenleving. We hebben nog steeds een Wetboek van Strafrecht. Maar dat is moeilijk te handhaven zonder een verinnerlijkte moraal van normen en waarden die voor het individu vanzelfsprekend zijn omdat ze overeenstemmen met het geldende mens- en wereldbeeld. Normen en waarden zijn facultatief geworden, ieder moet maar voor zichzelf uitmaken wat die zijn. Maar zo werkt het natuurlijk niet. De bekommernis die opklonk in de reacties op de dood van Joes Kloppenburg en Meindert Tjoelker is echt.

De postmoderne filosofen hebben in koor het failliet van de Grote Verhalen bezongen. Maar de oorzaak blijft buiten beschouwing. De oorzaak ligt in de 'consumentengelijkschakeling' waarin de heersende elites zijn opgelost, die voorheen de (op hun klassenbelang afgestemde) Grote Verhalen bewaakten tegen de kritische inbreng van de onderdrukten. Van die verhalen mogen we ons naar terechte verheugenis verlost achten, en het is de consumentenmaatschappij die er ons van verlost heeft: haar grote historische verdienste! Veertig jaar geleden kreeg zij met het medium televisie vleugels. Dag in dag uit presenteert zij een areligieus mensbeeld ter identificatie en zie: de kerken lopen leeg. Een apolitiek mensbeeld ook en zie: de politieke partijen lopen leeg. Overal ruimt zij de scheidslijnen tussen de consumenten op want haar reclame kan daar niets mee: die verkleinen de markt alleen maar. Standsverschillen, de verschillen tussen jong en oud, rijk en arm, seksen, dorpen, landen: weg ermee. Alles wordt geegaliseerd ten behoeve van de marktwerking. Weg met alle 'oude vormen en gedachten' - tenzij er aan te verdienen valt natuurlijk.

Het gevolg: de westerse samenleving is de eerste in onze hele evolutie die geen gemeenschappelijk doel of perspectief, uitgedrukt in een Scheppingsverhaal of Groot Verhaal, meer kent.

We moeten als de donder aan het werk om ons een nieuw Verhaal te verschaffen, zodat we niet verloederen. En geen smoesjes dat dat nieuwe Verhaal dan weer, zoals de hele geschiedenis te zien gegeven heeft, door een heersende elite misbruikt zal gaan worden om ons voor haar kar te spannen, alsjeblieft. Want dan moet er wél een heersende elite zijn, en die kent de consumentenmaatschappij juist niet meer. Daardoor zijn we nu precies zonder Groot Verhaal komen te zitten. De economisch-machtigen in het raderwerk van de consumentenmaatschappij zijn zelf ook consumenten en sidderen als denkende individuen (bij monde van Bolkestein bijvoorbeeld) voor de ook hen en hun kinderen bedreigende normloosheid en de ecologische doemscenario's.

Een nieuw Groot Verhaal moet verblijdender en bruikbaarder zijn dan het wegvallende oude. Dat was, zoals een godsdienstig, op de belangen van een heersende klasse en op een bevoorrechte positie van de man afgestemd mens- en wereldbeeld betaamt, pessimistisch en negatief. Op geen echte wetenschap gebaseerd maar vanuit de intuïtieve zekerheid dat het zó effectief werkt. Het nieuw Verhaal moet worden geënt op de kennis welke wij nu kunnen hebben van de menselijke natuur en wij kunnen u verzekeren dat die heel anders blijkt te zijn dan de kerken en oude filosofen ons altijd hebben voorgehouden. Waar het vooral om gaat is dat onze samenleving weer een algemeen gedeeld uitgangspunt krijgt, een grond onder normen en waarden.