EEN RONDJE VAN MIERLO

Nederlander is voor een half jaar voorzitter van de Europese Unie, en dus gaat minister van buitenlandse zaken Hans van Mierlo op bezoek bij de lidstaten. Vluchtige bilateraaltjes, haastige persconferenties, snelle escortes en een regerings-Fokker die opeens naar een andere hoofdstad moet uitwijken. Europa in één week.

Het gesprek in de ministerskamer op het departement van buitenlandse zaken in Lissabon begint deze maandagochtend zoals al dit soort gesprekken tussen ministers van buitenlandse zaken beginnen. Met wat social talk over het plaatselijke weer en het uitzicht op de brug over de Taag voordat er zaken worden gedaan. Van Mierlo en Gama zakken weg in het onhandig diepje bankstel. De deuren gaan dicht. Eerst een kwartiertje een gesprek onder vier ogen. Daarna zullen de ambtenaren aanschuiven, die in de naast gelegen kamer wachten, en komen de dossiers op tafel. Van Mierlo begint uit te leggen wat de Nederlandse regering van plan is in z'n rol als voorzitter van de Europese Unie dit eerste half jaar van 1997.

Diezelfde middag drentelt een groepje Nederlandse BZ-ambtenaren tussen de palmbomen en de dienstauto's in de tuin voor de villa waar de Portugese premier Guterres zetelt. Zojuist is de delegatie hier in vliegende vaart onder begeleiding van de twee BMW-politiemotoren afgeleverd. De Portugese chauffeurs hebben blijkbaar coureursopleidingen gevolgd om de gillende sirenes van de agenten te volgen door de files in de binnenstad van Lissabon. Het reisschema schrijft hoge snelheid voor. Onthaasting is hier niet aan de orde. Het oranje gestreepte Nederlandse regeringsvliegtuig staat klaar voor vertrek naar Rome. Van Mierlo en de Nederlandse ambassadeur hebben daar een minuut of tien voor het bezoek aan de premier.

Directeur-generaal Europese Samenwerking, Sjoerd Gosses, zit er dit keer niet bij, zoals vanmorgen bij Jaime Gama. De ervaren diplomaat is niet verbaasd over de vraag wat het eigenlijk voor nut heeft, zo'n race-reis langs vijf ministers van buitenlandse zaken die zijn politieke baas deze week maakt. Waarom zonodig meer dan tweeduizend kilometer vliegen om elkaar even recht in de ogen te kunnen kijken? De heren zien elkaar immers maandelijks tijdens de Algemene Raad van Europese ministers van buitenlandse zaken in Brussel? En tel daar de onderonsjes tijdens de vergaderingen van de Navo, Westeuropese Unie of OVSE nog eens bij op. Gosses: “Allemaal waar. Maar het is een feit dat vergaderingen van de Algemene Raad nu eenmaal een heel ander karakter hebben. Een zaal waar ook tientallen ambtenaren uit alle EU-landen zitten. En in de praktijk is het niet zo dat een minister in de wandelgangen veel met één van z'n collega's kan regelen. Rondom zo'n grote vergadering kun je hooguit iemand even aanschieten met een korte opmerking: 'Zeg ik heb dit en dat gelezen, hoe zit dat precies'. Maar wil je echt verder komen met elkaar, echt voortgang in onderhandelingen boeken over bijvoorbeeld de aanpassing van het Verdrag van Maastricht, dan moet je dit soort bilaterale gesprekken voeren. In zo'n tweegesprek hebben ministers tenministe even de tijd om rustig te proberen vooruit te komen.”

Een echt strak protocol bestaat er niet voor dergelijke visites. De aanpak is simpel: de bezoekende bewindsman legt uit wat hij kwijt wil en hoort aan wat zijn gesprekspartner te zeggen heeft. Er wordt getutoyeerd. Langer dan twee uur wordt er zelden gepraat.

Hier in Lissabon moet een vlekje worden weggewerkt. Minister Zalm van financiën heeft een week eerder tegen journalisten uit Spanje en Portugal gezegd dat de zuidelijke EU-landen zich niet zo druk moeten maken over snelle toetreding tot de komende kopgroep in de Economische en Monetaire Unie. Dat is verkeerd gevallen. “Zijn wij soms te min?”, mopperden de kranten in het zuiden. “Laat Holland z'n tulpen nu ook maar houden”, klonk het hier in de nijdige pers. Van Mierlo zag die bui zondagavond bij vertrek op Schiphol al hangen: het gezag van het Nederlandse voorzitterschap dreigde schade op te lopen. “Hier hou ik de hele week, tot aan Griekenland last van”, voorspelde hij. Maar de bezweringsformule is inmiddels in Den Haag bedacht. Overal zal de minister tijdens persconferenties uitroepen: “Alle landen die aan de toelatingseisen voldoen zijn gewoon welkom. Hoe meer landen aan de Emu meedoen, hoe beter.”

Maandagmiddag in de lucht, op weg naar Rome. Van Mierlo en zijn ambtenaren schaven verder aan een ontwerp-verklaring die mogelijk namens Europa over het Midden-Oosten moet worden uitgebracht. Het gaat om een onvoorziene bijkomende klus die de Nederlandse delegatie een groot deel van deze reis zal bezig houden. Zondagavond werd directeur-generaal politieke zaken Joris Vos in het hotel in Lissabon gebeld door de Spaanse diplomaat Moratinos die zich voor de EU bezighoudt met de Palestijns-Israëlische kwestie rond Hebron: Arafat en Netanjahoe staan op punt een doorbraak te bereiken, luidde de boodschap. De dagen daarna loopt de rekening van de GSM-telefoon van Vos torenhoog op, wanneer overleg wordt gevoerd met zowel Moratinos als de Amerikanen, die een eigen verklaring zullen uitbrengen. Vos laat op het ministerie in Den Haag alvast twee gelukstelegrammen klaarleggen, één voor de Palestijnse leider, één voor de Israëlische premier. De Nederlanders zijn inmiddels Rome en Athene voorbij en woensdag in Straatsburg gearriveerd als de Europese verklaring en de telegrammen de deur uit kunnen.

Terug naar maandagmiddag, inmiddels in Rome. Van Mierlo praat in het kolossale ministerie van buitenlandse zaken met zijn collega Lamberto Dini. In de torenhoge marmeren hal waar het tweetal straks de persconferentie geeft, staan de drie vlaggen van Nederland, de EU en Italië op een rij. Er is één kleine omissie, ontdekt een Nederlandse radioverslaggver na een uur wachten. De Hollandse driekleur hangt op z'n kop.

De Italiaanse perschef die dit een paar seconden later krijgt ingefluisterd, schrikt zich compleet een ongeluk als hij beseft dat hij onder het oog van een lopende Nos-camera het dundoek zal moeten draaien. Precies twee minuten voor de binnenkomst van Dini en Van Mierlo hangt het rood eindelijk boven. De twee ministers beginnen hun uitleg. Van Mierlo herhaalt z'n rijtje 'prioriteiten voor het voorzitterschap'.

Het wordt een inmiddels een bekende opsomming: “Nederland is sober maar ambitieus. Europa staat voor een enorme opdracht. De grootste verdieping van de samenwerking binnen de Unie moet worden geregeld. Tegelijk staat de grootste uitbreiding met nieuwe EU-landen voor de deur. Nederland heeft de ambitie aan het eind van deze zes maanden in Amsterdam het Vedrag van Maastricht aan te passen. Daarnaast zijn er al die bijkomende kwesties, zoals ex-Joegoslavië, de spanningen tussen Griekenland en Turkije over Cyprus en het Midden-Oosten. Nee, de uitspraken van Zalm waren niet zo bedoeld. Hoe meer landen zich direct aansluiten bij de EMU hoe beter. Bedankt voor uw belangstelling.” De twee politie-Motto Guzzi's laveren de delegatie terug naar het hotel.

Niet bekend

Van Mierlo begint in Athene het gesprek met onderminister Jorgos Papandreou, die het verrassend eens blijkt te zijn met Nederlandse liberale drugsbeleid. Pas als Pangolos is binnen gewipt kan Nederland de gevoelige kwestie van Cyprus aansnijden. De persconferentie is hier met zeker vijftien Griekse cameraploegen een gekkenhuis. Van Mierlo doet niet veel meer dan een oproep de spanningen tussen Griekenland en Turkije niet nog hoger op te laten lopen.

Die avond op weg naar Straatsburg wordt de toespraak verder voorbereid die woensdag in het Europees Parlement moet worden afgestoken. Na aankomst in Straatsburg volgt nog even een zijstapje naar Afrika. Want de Amerikaanse onderminister voor Afrikaanse Zaken, Moose, is toevallig in Frankrijk. Van Mierlo wipt nog even langs.

Woensdagmiddag in het monsterlijke gebouwencomplex waar de Europarlementariërs vergaderen. De lunch met de juist gekozen nieuwe parlementsvoorzitter Gil-Robles kan mooi worden ingepast. Aan een lange tafel met schalks geschikte bloemen probeert Van Mierlo het ijs te breken. “Uw eerste officiële lunch? Voor hoelang bent u eigenlijk gekozen? Twee jaar, tweeënhalf jaar?” De deuren gaan dicht.

Het debat in het parlement een paar uur later, komt uiteindelijk neer op een Hollands steekspel. Van het kleine aantal Europarlementariërs dat in de grote vergaderzaal is komen opdagen, heeft driekwart een verleden in de Tweede Kamer. Van Mierlo schikt zich soepel in de Nederlandse show met oude bekenden als PvdA'er Hedy d'Ancona, CDA'er Hanja Maij Weggen, D66-partijgenoot Jan Willem Bertens en VVD'er Gijs de Vries. Ook Hans van den Broek ontbreekt als Eurocommissaris niet.

Op hetzelfde moment bedient in de wandelgang achter de parlementszaal de secretaris van de minister, Rob Swartbol, als een bezetene de draagbare telefoon. Hij moet hotels omboeken. De geplande vlucht van vanavond naar Londen blijkt niet door te kunnen gaan. Dikke mist boven de Britse hoofdstad maakt een landing onmogelijk, het Europese continent heeft zich weer eens door weersomstandigheden van het Verenigd Koninkrijk geïsoleerd. Woensdagavond wordt het dus niet Londen, maar rechtstreeks naar Helsinki.

Echt rauwig is Van Mierlo niet over het afblazen van het bezoek aan de Britten, na de uren uitgelopen discussie in het Europese Parlement. Collega Malcolm Rifkind die altijd moeilijk zal doen over de Britse souvereiniteit komt volgende week wel aan bod in een serie bezoeken waarbij ook nog Spanje, België, Luxemburg en Denemarken worden afgewerkt. Al slaat de vertwijfeling even toe op het vliegveld van Straatsburg. Op het platform op weg naar de Fokker ziet Van Mierlo plotseling een toestel van de maatschappij Brit UK startklaar staan. Hij tuurt nog eens en ziet: dat zijn Britten. “Zeg, zij daar gaan wèl naar de overkant”, roept hij tegen zijn secretaris. Swartbol sust: “Dat komt, in Manchester kunnen ze nog wel landen.” De laatste etappe wordt gewoon Straatsburg-Helsinki.

Donderdagochtend in het Finse departement van BZ, een omgebouwde marinekazerne, dient de eerste vrouwelijke gesprekspartner zich aan. Mevrouw Tarja Kaarina Halonen staat met weinig kouwe drukte symbool voor de compleet andere sfeer die hangt op een ministerie van één van de noordelijke EU-landen. Zoals het escorte door Helsinki ook niet door gierende motoren maar door een rustig tuffende politieauto werd geleid. In de vergaderzaal schuiven de ploegen aan en beginnen 'Hans' en 'Tarja' de inleidende beleefdenheden. Van Mierlo: “Prachtig weer hier.” Halonen: “Ja, gisteren nog viel er mooie witte sneeuw.” De deuren gaan dicht.