ALLEEN VOOR PORTEMONNEE, CD-ROM EN OPTIEBEURS?

Wijsgerig Perspectief, 1996/97-3, ¿ 13. Newsweek, 27/1, ¿ 6,90. Filosofie Magazine, februari, ¿ 10,50. Times Literary Supplement, 24/1, ¿ 7,25.

Niettemin had Wil Derkse, hoogleraar filosofie, die vraag graag opgenomen gezien in de Nationale Wetenschapswuiz van enkele maanden geleden. In Wijsgerig Perspectief - ditmaal overigens goeddeels gewijd aan het thema pornografie - legt hij uit waarom. Het heeft Derkse pijnlijk getroffen dat van de 22 vragen in die wetenschapsquiz er 17 op het terrein van de natuurwetenschappen lagen, en niet eentje op dat van de geesteswetenschappen. Hij vindt dit tekenend, en wel voor de uiterst eenzijdige opvatting van kennis en weten die tegenwoordig in de mode is.

Symptomen hiervan signaleert Derkse ook in “het door minister Ritzen geëntameerde 'nationale' kennisdebat dat momenteel door het land zou razen”, en in allerlei nota's waarin gejongleerd wordt met begrippen als 'kennisinfrastructuur', 'kennistransfer' en 'kennis als exportproduct'. Het is allemaal natuurwetenschappelijke kennis wat de klok slaat. Beleidsmakers 'en andere baasjes' beseffen blijkbaar niet dat die maar een beperkt deel van de werkelijkheid beschrijft, en dat nog selectief doet ook.

Wat Derkse vooral ook hoog zit, is dat niemand duidelijk maakt wat de wereld met die kennis aan moet. Ze heet 'een voedingsbron voor de samenleving' te zijn, maar wát voedt ze eigenlijk? Alleen 'de portemonnee, de cd-rom en de optiebeurs'? Het antwoordt zou zinrijker uitvallen, impliceert Derksen, als ook 'de geesteswetenschappen en de domeinen van de morele en religieuze reflectie' in het nationale kennisdebat werden betrokken.

NAESS' MILIEUFILOSOFIE VOOR ALLE GEZINDTEN

Derkse kan enige moed putten uit een interview met de 84-jarige Arne Naess in Filosofie Magazine. Vooruitkijkend naar de volgende eeuw, verwacht deze Noorse wijsgeer aan de filosofische faculteiten 'hevige discussies over verschillende manieren van leven en verschillende waardesystemen'. En dat is maar goed ook, vindt Naess, zelf afkomstig uit de analytische traditie, want het wordt tijd dat de filosofie zich weer gaat verdiepen in levensbeschouwelijke vragen als 'Wie ben ik?' en 'Wat moet ik doen?'. Daar heeft de wereld behoefte aan.

Veronrust over de mishandeling van het milieu, ontwikkelde Naess al in de jaren zeventig een levens- en wereldbeschouwing die als deep ecology bekendstaat. Ze gaat ervan uit dat ethisch besef alleen niet genoeg is om de mensheid voor fatale vergissingen te vrijwaren. Het komt erop aan dat mensen de natuur anders gaan beleven, zodat ze zich ermee kunnen identificeren en er vanuit zichzelf waarde aan toekennen.

Een aantrekkelijk aspect van Naess' milieufilosofie is dat ze openstaat voor alle gezindten, atheïstische incluis. “Christenen zeggen dat ze gezondigd hebben tegen Gods schepping en komen zo tot deep ecology. Atheïsten volgen een andere weg, maar komen op hetzelfde punt uit.”

CONSUMPTIE, COMMERCIE EN COMPUTER-COMMUNICATIE

De redactie van Newsweek heeft bij de samenstelling van haar themanummer Beyond 2000 - The World in the 21st Century Wil Derkse en Arne Naess niet geraadpleegd. In haar wereld van de volgende eeuw besteden de mensen hun tijd voornamelijk aan consumptie, commercie en computer-communicatie, behalve misschien wanneer ze in het ziekenhuis liggen in afwachting van de installatie van alweer een nieuw orgaan (Newsweek geeft alvast een voorlopig overzicht van 21ste-eeuwse replacement parts, vervangende onderdelen, die straks in laboratoria kunnen worden gekweekt).

Dat er grenzen aan de economische groei zijn, moet het blad nog zien. De econoom R. J. Samuelson (niet te verwarren met P. A.) signaleert wel risico's. China heeft in 2010 naar schatting ruim tweemaal zoveel olie nodig als nu, en in 2020 misschien wel meer dan half zoveel graan. Het voornaamste gevolg waar Samuelson rekening mee houdt, zijn prijsstijgingen op de wereldmarkt. Gelukkig corrigeren die zichzelf, als het meezit: ze stimuleren vervangend aanbod en zorgen ervoor dat de mensen efficiënter met consumptiegoederen omgaan. Maar het kan ook gebeuren, erkent Samuelson, dat de markt het evenwicht tussen vraag en aanbod herstelt door 'sommige kopers' - lees: arme landen die voedsel en brandstof moeten importeren - buiten te sluiten.

DE ARMEN HEBBEN NIETS MEER, ZELFS GEEN SOCIAAL NUT

En de armen in het rijke Westen, hoe gaat het daarmee? Dat onderwerp heeft Newsweek niet uitgezet. In The Times Literary Supplement - themanummer social studies - zoekt de socioloog Zygmunt Bauman naar een verklaring voor het feit dat, om in het Newsweek-termen te zeggen, de aandelen van de firma Solidariteit tegenwoordig zo laag genoteerd staan op de beurs voor maatschappelijke waarden.

Dat komt mede, oppert Bauman, doordat de armen hun sociale nut verloren hebben. Vroeger waren ze nodig als ontvangers van de aalmoezen waarmee de rijken Gode welgevallig wilden zijn, en als houthakkers en waterdragers in de voedselproduktie en de landsverdediging. Ook zijn ze niet langer van nut als 'reserve-arbeidsleger' of als consumenten die de economie een injectie kunnen geven. “De nieuwe armen, volledig nutteloos en overbodig, zijn de hinderlijke 'anderen' geworden, die langer zijn blijven logeren dan de bedoeling was.”

Herstel - in Groot-Brittannië - van de verzorgingsstaat acht Bauman onwaarschijnlijk. Wat dan? Hij bespreekt een studie van een vakgenoot die voor een radicale ontkoppeling van inkomen en werk pleit, en dus voor zoiets als een basis-inkomen. Een niet erg realistische visie, vreest Bauman, al zou hij, gezien het alternatief, graag willen dat ze realistisch was - of wordt.