Machtige sfinx met eigen agenda - SONIA GANDHI

Zwijgen is het magische machtsmiddel van India's beroemdste weduwe. Sonia Gandhi (48), de echtgenote van de in 1991 vermoorde Rajiv Gandhi, heeft al bijna tien jaar geen enkel interview meer gegeven. De hoge poort voor haar residentie op Janpath nummer 10 in de hoofdstad New Delhi lijkt altijd gesloten. Toch kan geen Indiase politicus om haar heen.

Ook bij de Indiase bevolking is zij razend populair, zo heeft met name premier Narasimha Rao al vaak tot zijn leedwezen moeten ondervinden. De van oorsprong Italiaanse Sonia Gandhi heeft het bevallige charisma dat de Indiase eerste-minister zo node mist. Maar erger nog voor Rao is dat de sfinx Sonia een plaats heeft binnen een machtige politieke dynastie.

Een goede vriendin van Sonia Gandhi zei het ooit als volgt: “Haar mystiek stamt van haar onwil om ook maar iets voor zichzelf te wensen. Het enige waarin zij geïnteresseerd is, is het levend houden van de droom van haar echtgenoot.” Van die taak kwijt zij zich met zo veel verve, dat zij - al dan niet gewild - als de belichaming van haar overleden man wordt gezien. In Sonia leeft Rajiv voort.

Dat werd halverwege vorig jaar duidelijk, toen Sonia voor het eerst sinds jaren, als gast, een belangrijke bijeenkomst van de regerende Congres Partij bijwoonde. Zij weigerde het podium te bestijgen, iets waar het publiek om riep. De secretaris-generaal van de partij liet weten het gevoel te hebben 'dat Rajiv onder ons is'. De menigte juichte.

Sinds die tijd heeft Sonia Gandhi op talrijke subtiele manieren laten blijken de interesse in de politiek niet te zijn kwijtgeraakt. Onmiddellijk na de moord op haar echtgenoot werd zij gevraagd de partij te leiden. Zij weigerde toen en steunde de kandidatuur van Narasimha Rao. Achter de schermen volgt zij een geheel eigen agenda.

Sonia bewaakt, op velerlei wijzen, de erfenis van de Nehru-Gandhi dynastie. Zo redigeerde zij de uitgave van de correspondentie tussen Jawaharlal Nehru, de eerste premier van het onafhankelijke India, en zijn dochter, de latere premier Indira Gandhi. Uit de briefwisseling zal zij het nodige over keiharde politieke intriges hebben opgestoken.

Ook is zij de voorzitter van de Rajiv Gandhi Stichting, een particuliere organisatie die de 'droom' van Rajiv vertaalt in allerlei projecten voor met name sociaal achtergestelde Indiërs. En onlangs, bij de herdenking van de vijftigste verjaardag van Rajiv, gaf zij een boek uit met foto's van de verwoede amateurfotograaf die haar man was.

De politieke betekenis van dit alles is vrij gering. Maar Janpath nummer 10 staat ook bekend als het adres waar dissidente Congres-politici hun hart komen luchten over het vermeende falen van premier Rao. Sonia ontvangt, luistert en zwijgt. Toch geldt haar residentie als de barometer van de Indiase politiek.

De Congres Partij verkeert op dit moment in een ongekende crisis. Eind vorig jaar verloor de partij belangrijke verkiezingen in drie deelstaten. Velen zien de uitslag als een motie van wantrouwen tegen premier Rao en diens beleid van economische liberalisering. In het daarop volgende gekrakeel heeft de 'Sonia Factor' weer veel aan belang gewonnen.

“De tijd is gekomen voor Sonia om op te staan en de partij te redden.” Dat zei, kort na de desastreuze verkiezingsuitslag, de vroegere minister en partijdissident K.K. Tewary. Anderen vielen hem bij. En toen twee weken geleden minister van sociale zaken en onderwijs Arjun Singh, Rao's grootste rivaal, zijn ontslag indiende, wist iedereen dat Singh daaraan voorafgaand bij Sonia Gandhi op de thee was geweest.

Premier Rao lijkt de sympathie van de machtige weduwe verspeeld te hebben. Sonia ergert zich al lange tijd aan het feit dat het onderzoek naar de moord op haar man uiterst traag verloopt. Haar ongenoegen nam verder toe toen onlangs de regering bekendmaakte met gegevens te komen over het Bofors-wapenschandaal, waarin ook de naam van Rajiv is genoemd.

Het lijkt erop dat Sonia steun geeft aan pogingen van Arjun Singh om het leiderschap van de Congres Partij te veroveren. Sommige kenners menen evenwel dat zij Singh niet steunt tegen Rao, maar enkel om te voorkomen dat Sharad Pawar, een andere Congres-politicus, de verzwakte positie van Rao in zijn voordeel uitbuit. Pawar en Rajiv Gandi waren gezworen vijanden.

Een gevaar voor Sonia is dat haar eventuele steun aan een bepaalde factie binnen de partij onmiddellijk de tegenaanval van een andere factie zal oproepen. “Sonia is altijd welkom om een actieve rol in de partij te spelen”, verklaarde een vooraanstaand Congreslid. “Maar we willen haar zien als de leider van de gehele partij en niet van één groep.”

Daarin zou ook weleens de - al dan niet tijdelijke - redding van Rao kunnen liggen. “Als Sonia niet zou bestaan”, heeft een aanhanger van de premier ooit gezegd, “zou hij haar moeten uitvinden.” Dat Sonia Gandhi dissidente politici ontvangt, is voor Rao vaak zeer pijnlijk. Maar zolang zij blijft zwijgen, kan de premier de winnaar zijn in het verdeel-en-heers spel.

Voor dat zwijgen is nog een andere reden aan te voeren. Sonia Gandhi mag dan 'de echtgenote van' zijn, gekleed gaan in traditionele Indiase kleren en behoorlijk vaardig zijn in het Hindi, de belangrijkste Indiase taal: zij is voor veel Indiers géén Indiase en blijft een buitenstaander.

Toch houdt zij vanachter de politieke schermen de naam van de Nehru-Gandhi dynastie levend. Zij heeft daarvoor een belangrijke troef achter de hand. Het huwelijk van Rajiv en Sonia kende twee kinderen: dochter Priyanka en zoon Rahul. Zoals haarzelf heeft Sonia ook haar kinderen al jaren strikt buiten de publiciteit weten te houden. De beschermde opvoeding heeft inmiddels twee jong-volwassenen opgeleverd.

Priyanka is bijna 23 jaar en de oudste van het tweetal. De enkele foto's die van haar bestaan, verraden de gelijkenis met vader Rajiv. Maar het gaat verder. In de afgelopen maanden waarin Sonia in het openbaar is verschenen, was Priyanka opvallend vaak aan haar zijde. Gemeten naar het enthousiasme van het publiek is de Gandhi-dynastie springlevend.