Clintons advocaten kunnen nog veel leren van de Griekse Pericles

Er zijn opmerkelijke overeenkomsten tussen Clintons problemen en de wederwaardigheden van de Atheense staatsman Pericles. Pericles overleefde de aantijgingen van malversaties en seksuele escapades en werd door het volk herkozen. Zal het Clinton ook zo vergaan?

In het Witte Huis zal wel een scenario klaarliggen voor het geval dat Clinton wordt berispt, dat hij een boete moet betalen, of dat hij echt wordt afgezet. Een scenario bestaat bij de gratie van precedenten. Op het eerste gezicht lijkt het materiaal karig. Er is maar één president precedent: Andrew Johnson. Hoewel het Huis van Afgevaardigden zich in mei 1868 tegen hem uitsprak wist hij het impeachmentproces in de Senaat met één stem verschil te overleven. Het enige boek waarin de kwestie uitvoerig is onderzocht is geschreven door opperrechter William Rehnquist. Dat komt goed uit, want hij is de voorzitter van het impeachmentproces. Helaas blijkt het enige exemplaar van dat boek in de bibliotheek van het Witte Huis te zijn uitgeleend, zoals de correspondent van NRC Handelsblad meldde. Daarom kan het handig zijn wat verder terug te kijken. Waarom niet naar Pericles?

In 430 v.C. werd Pericles, op dat moment politiek en militair leider van het Atheense imperium, uit zijn ambt gezet door de volksvergadering, bij handopsteken. De gevolgde procedure was die van de zogenaamde eisangelia aanklacht wegens ambtsmisbruik. Het proces werd vermoedelijk gehouden voor de volksvergadering, die bijeenkwam als gerechtshof, of voor een speciale juryrechtbank. Uiteindelijk kwam Pericles ervan af met een zware boete. Hij moest zich terugtrekken uit het openbare leven, nadat hij meer dan 13 jaar in de politiek een dominerende rol had gespeeld. Dat alles gebeurde terwijl Athene in oorlog was met Sparta en de stad werd geteisterd door de pest, die door velen werd geïnterpreteerd als een goddelijke straf.

Het volgende voorjaar bleek de stemming bij het volk echter te zijn omgeslagen. Hij werd herkozen. Lang kon Pericles echter de herwonnen macht niet meer uitoefenen. In 428 stierf hij aan de pest, die al vele duizenden slachtoffers had gemaakt.

Waarvan werd Pericles beschuldigd? De aanklacht was waarschijnlijk: verduistering van overheidsgelden. Hij zou zich een deel van het goud waarmee het reusachtige goud-met-ivoren beeld van de godin Athena in het Parthenon was versierd, hebben toegeëigend. Misschien luidde de aanklacht ook: misleiding van het volk. Dat was een zwaarder vergrijp, want het impliceerde aantasting van de sacrale volkssoevereiniteit. Achter deze formele aanklachten school een uitgebreid informeel lastercircuit. Er werd een media-oorlog tegen hem gevoerd. In de komedie, de politieke revue van die dagen, werd hij bespot omdat hij seksueel te actief was. Een komedie toonde Pericles in de gestalte van een zwaan en liet hem het Atheense volk bespringen, zoals Zeus bij Leda deed. Uit het bebroede ei kwam Helena, de oorzaak van de oorlog. Misschien een idee voor het script van een film: Monica uit het ei? De film Primary colours zou daarbij bleekjes afsteken.

Vlak voor het begin van de oorlog tegen Sparta was de positie van Pericles ernstig verzwakt door politieke processen tegen zijn vrienden, zoals Phidias, de filosofen Protagoras en Anaxagoras, en zelfs tegen Aspasia, die als geëmancipeerde vrouw deelnam aan het intellectuele leven. Zowel bij de conservatieve elite als bij de man in de straat was er veel weerstand tegen hun liberale ideeën en gedragingen. Zij werden ervan beschuldigd de traditionele staatsgoden niet te eren. Daar kwam de pest van. Geen wonder dat het verhaal de ronde deed dat Pericles de oorlog tegen Sparta was begonnen om de aandacht van zijn privéproblemen af te leiden. Net Primary colours. Precies wat de propagandamachine van Saddam Hoessein suggereert als reden voor de bombardementen op Irak. Door een kleine vonk, zegt de komediedichter Aristophanes, wist Pericles zo'n geweldige oorlog te doen oplaaien dat alle Grieken tranen in hun ogen kregen van de rook.

Wie waren de 'impeachment-managers' in de dagen van Pericles? Alleen hun namen zijn bekend: Simmias en Herakleides van Pontos. Zou het over 2400 jaar net zo gaan met de huidige aanklagers van Clinton?

Als Monica als getuige wordt opgeroepen zouden Clintons advocaten het voorbeeld van de verdediger van de beroemde Griekse hetaere, publieke vrouw, Phryne kunnen volgen. Toen zij wegens goddeloosheid werd aangeklaagd ontblootte hij haar boezem. De rechters waren zo onder de indruk dat zij haar vrijspraken.

De schrijvers van Clintons toespraken hoeven niet lang te zoeken naar mooie voorbeelden. De redevoeringen van de in het nauw gebrachte Pericles staan barstensvol met de gewenste retoriek. Nog belangrijker dan de letterlijke tekst van de redevoeringen zal voor Clinton echter de kwaliteit van de geschiedschrijvers zijn die hem zullen beoordelen. Tijdens zijn leven was Pericles zeker geen onomstreden figuur. De rook van de laster die de komediedichters hebben verspreid doet vermoeden dat er toch wel enig vuur is geweest. De om zijn objectiviteit hooggeroemde geschiedschrijver Thucydides had zo zijn eigen redenen om een zeer geflatteerd beeld van Pericles te geven. Maar met succes. Vrijwel niemand associeert Pericles nu nog met verduistering van overheidsgelden en seksschandalen. Wie zijn naam kent, herinnert zich zijn trotse verdediging van de democratie, zoals opgetekend door Thucydides: “Wij hebben een staatsvorm die niet een kopie is van de instellingen van anderen. Wij zijn juist zelf een voorbeeld voor hen. Onze staatsvorm heet democratie, omdat ze in handen is van velen en niet van enkelen.” En verderop: “Verdraagzaam in onze persoonlijke omgang houden wij ons in het openbare leven aan de wet, die wij eerbiedigen (...) waarvan de overtreding in aller ogen schande brengt.”

Vertalingen van Thucydides' Historiën en van Plutarchus' biografie van Pericles zijn nog wel te koop, mochten de exemplaren in de bibliotheek van het Witte Huis zijn uitgeleend.