De stad mag niet opgesplitst, maar moet wel een kopje kleiner

DEN HAAG - “We hebben veel begrip getoond voor elkaar. We hebben kennis genomen van elkaars standpunt. Daarna zijn we weer uit elkaar gegaan”.

Onenigheid troef, zo blijkt uit deze woorden van een Kamerlid van een regeringspartij. De laatste poging gisteren van de paarse fracties om uit de impasse over de stadsprovincie Rotterdam te komen, is mislukt. De Kamer wil de stadsprovincie, zoveel staat vandaag als het debat in de Kamer begint wel vast. Maar hoe ze er uit zal gaan zien? Geen Binnenhofbewoner die z'n geld op een voorspelling durft te zetten.

Sinds het referendum, vorig voorjaar, waarin de Rotterdammers opdeling van hun stad afwezen, zit politiek Den Haag met de handen in het haar. Een stadsprovincie in de Rijnmond vinden de meesten een goed idee, maar hoe het machtsevenwicht binnen die provincie moet worden gewaarborgd als de moloch Rotterdam niet mag worden opgesplitst, is sinds die roemruchte volksstemming de grote vraag.

PvdA-woordvoerder Van Heemst verklaarde vorige zomer al dat het “een hele ingewikkelde speurtocht” zal worden om een oplossing te vinden voor de Rotterdamse impasse. Het compromisvoorstel van minister Dijkstal (VVD) en staatssecretaris Van de Vondervoort (PvdA) - een gemeente Rotterdam binnen 'de ruit' van snelwegen van dik 400 000 inwoners, en het losmaken van Alexanderpolder, Berg en Schie, Hoek van Holland en Hoogvliet - heeft de uitgang van het doolhof in elk geval niet gewezen.

De PvdA-fractie voelt er niets voor. Eigenlijk is elke opdeling van de stad, sinds die in juni door een overweldigende meerderheid van de kiezers verworpen werd, voor de sociaal-democraten niet bespreekbaar. Het zijn niet de minste partijgenoten, de Rotterdamse wethouders Kombrink en Simons, die zich daar met hand en tand tegen verzetten. Zij willen de uitslag van het - zeer omstreden - referendum respecteren.

En de scheiding tussen arm en rijk loopt in het voorstel van het kabinet wel erg precies langs de gemeentegrenzen, vindt de PvdA. Armoede, sociale problemen en criminaliteit hopen zich juist in het oude Rotterdam op; de betere wijken worden door het kabinet verzelfstandigd. De stadsprovincie, redeneert de PvdA, was juist bedoeld om die scheiding te slechten.

PvdA altijd schuldig

Tenslotte zijn de sociaal-democraten bang voor een electorale knock-out bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen. De PvdA, die haar traditionele thuisbasis altijd in de steden had liggen, is de laatste jaren al gehalveerd in Rotterdam. “En hoe het met de opdeling en de stadsprovincie ook lopen zal, als de bevolking vindt dat het fout gaat, krijgen alleen wij de schuld”, voorspelt een PvdA-Kamerlid.

De sociaal-democraten weten zich in het debat gehandicapt door een staatssecretaris, Van de Vondervoort, die niet met een wervend verhaal de handen voor de stadsprovincie op elkaar weet te krijgen. Het probleem - de slechte toestand van de grote steden - is tijdens de kabinetsformatie losgemaakt van de oplossing - de stadsprovincie - en ondergebracht bij Van de Vondervoorts collega Kohnstamm. Van de Vondervoort is indertijd vooral aangezocht om een bestuurlijk-technische operatie tot een goed einde te brengen, die tot aan de referenda in Amsterdam en Rotterdam bekend stond als gezelschapsspel van bestuurders en politici.

Aanvankelijk wilde de PvdA het overeind houden van de huidige gemeente Rotterdam nog compenseren door de stadsprovincie meer bevoegdheden te geven. Een grotere gemeente die minder te zeggen heeft zou de nieuwe poivincie niet dwars kunnen zitten, zoals Roterdam dat vroeger in het Openbaar Lichaam Rijnmond deed.

Vandaag zal PvdA'er Van Heemst aansturen op goedkeuring door de Kamer van de stadsprovincie, maar uitstel van de beslissing tot opdeling. Een deel van zijn partij hoopt dat dat uitstel afstel zal betekenen, een ander deel dat tijd raad zal brengen. En misschien wennen de stadsprovincie en de om Rotterdam liggende gemeenten uiteindelijk wel aan de grote ongedeelde stad in hun midden, zo hoopt de PvdA stilletjes.

Maar coalitiegenoten VVD en D66 hebben dit voorstel, al voor het kerstreces op tafel gelegd, weggehoond. Ook de D66-fractie worstelt met de opdeling van Rotterdam. Zij wil de uitslag van het referendum respecteren, hoewel geen partij in de Kamer het laten kan de Democraten onder de neus te wrijven dat zij de Rosmalense volksraadpleging over de samenvoeging met Den Bosch wel aan hun laars lapten.

Maar uitstel van de opdeling vindt D66 'halfslachtig'. De kleinste regeringspartij voelt er meer voor een groot Rotterdam binnen de stadsprovincie een volwaardige tegenspeler te geven, bijvoorbeeld door Dordrecht en omgeving aan het grondgebied toe te voegen.

Dat stuit weer op een veto van de VVD. De liberalen hebben tot nu toe alle morrelen van hun regeringspartners aan de plannen van het kabinet afgewezen. Zij weten zich in een ijzersterke positie, want ze hebben weinig te verliezen. Mocht de stadsprovincie smoren in onenigheid, dan is er voor de VVD geen man overboord. De liefde voor de bestuurlijke vernieuwing is nooit groot geweest. Bovendien is de VVD er van overtuigd dat veel van de grootstedelijke problemen in de regio de komende jaren ook zonder stadsprovincie kunnen worden aangepakt. Met de combinatie van het grote-stedenbeleid en de algemene herverdeling van geld tussen arme en rijke gemeenten die het kabinet heeft voorgesteld, komt de regio al een heel eind.

Aan het Rotterdamse referendum heeft de VVD amper een boodschap. Dat had volgens de fractie nooit gehouden mogen worden, omdat het lokale kiezers zeggenschap voorspiegelde over een zaak waar de landelijke politiek de knoop over moet doorhakken. De liberalen wijzen daarnaast op de andere bij de stadsprovincie betrokken gemeenten. Zij willen de opdeling van Rotterdam, bang als ze zijn voor overheersing door een grote stad. En, zo laat de VVD niet na te onderstrepen, de stem van hun bevolking is in de hele zaak nooit gehoord.

Als 'loyale regeringspartner' wil de VVD het regeerakkoord uitvoeren en wel voor het voorstel van het kabinet stemmen. Maar dat plan vormt 'een delicaat evenwicht'; willen PvdA en D66 sleutelen aan taken, bevoegdheden of de opdeling, dan kan de VVD tegen de gehele stadsprovincie gaan stemmen. Het maakt de patstelling compleet.

Amsterdamse argusogen

Complicerende factor is dat ook Amsterdam het debat met argusogen volgt. Wat er met Rotterdam ook gebeurt, de hoofdstad zal volgen, is de algemene verwachting. Burgemeester Patijn en wethouder Ter Horst (beiden PvdA) hebben al dreigende taal laten horen voor het geval hun stad tegen de uitslag van het referendum zal worden opgedeeld. Maar als de stadsprovincie Rotterdam het niet redt, is de hele bestuurlijke vernieuwing van Nederland voor de zoveelste keer terug bij af.

De onenigheid binnen de coalitie betekent dat de oppositie een belangrijke rol kan gaan spelen. Het CDA steunt het kabinet en dus ook de VVD: stadsprovincie met opdeling van Rotterdam. Woordvoerder Van der Heijden gaat zelfs een stap verder: hij wil Rotterdam in zevenen snijden. GroenLinks stemt tegen de stadsprovincie. Zij is niet tegen het plan op zichzelf, maar vindt het onverteerbaar dat het kiesrecht voor buitenlanders voor de stadsprovincie niet door het kabinet geregeld is. Een punt waar overigens ook de PvdA het moeilijk mee heeft.

Die invloed van de oppositie opent wellicht de enige kans dat de coalitiefracties elkaar deze week nog zullen weten te vinden. Noch VVD en CDA, noch PvdA en D66 beschikkken over een meerderheid. En geen van de paarse fracties staat te juichen bij het idee dat de bestuurlijke vernieuwing uiteindelijk zal worden beslist door de splinterpartijtjes. Of zoals Van der Heijden het zegt: “Je kunt het Rotterdam niet aandoen dat de ouderenpartijen straks de doorslag geven.”