Het drama Fokker (1)

Een enorm drama. Dat is de val van vliegtuigbouwer Fokker zonder meer. De bijna achtduizend werknemers, hun verwanten en de leveranciers met hun personeel hebben met angst en beven zitten wachten op een besluit van grootaandeelhouder Daimler-Benz. Dat besluit kwam dan maandagmorgen en het was inderdaad wat werd gevreesd: Daimler-Benz is niet bereid meer geld in Fokker te steken. Daardoor moet uitstel van betaling worden aangevraagd voor de Nederlandse vliegtuigfabrikant.

Na het harde besluit uit Duitsland barstte onmiddellijk de kritiek los. Minister Wijers van economische zaken reageerde fel op beschuldigende vingers uit Duitsland. Daar retourneerde de starre Daimler-topman Schrempp de schuldvraag per ommegaande, waarmee het gebruikelijke zwartepietenspel na een desastreuze mislukking was begonnen.

De vakbonden stelden dat de Nederlandse overheid en Dasa niet goed genoeg hun best hebben gedaan. Ook lag direct het verwijt op tafel dat de aandeelhouders voor 'dubbeltjes' op de eerste rang hebben willen zitten. Hoe begrijpelijk ook deze woede en emoties zijn, de meeste verwijten zijn te gemakkelijk.

Er wordt immers al maanden onderhandeld over de toekomst van Fokker. Van beide zijden, zowel door de Nederlandse overheid als de Duitse moeder, zijn er grote hoeveelheden geld in het bedrijf gestopt. Dasa schrijft voor Fokker over 1995 tweeëneenhalf miljard gulden af en de Nederlandse overheid is de achthonderd miljoen gulden aan kredietgaranties kwijt. Daarbovenop komen onder meer de gederfde toekomstige belastinginkomsten van de techno-lease, die de 400 miljoen gulden zullen overstijgen. En dan hebben we het nog niet over ontwikkelingskosten die nu nooit meer terugbetaald zullen worden of loonkostensubsisides waarmee in het verleden Fokker werd geholpen.

Cruciaal in de gesprekken over redding van Fokker is geweest dat er opnieuw miljarden nodig waren om het concern enig uitzicht op een toekomst te bieden. En zelfs met enkele miljarden guldens steun bleef het perspectief uiterst onzeker. In het licht van de enorme schade die door het omvallen van Fokker ook door de beide grootaandeelhouders wordt geleden, lijkt het verwijt 'niet hard genoeg hun best gedaan' misplaatst. Maar dat laat onverlet dat de beide grootaandeelhouders mede-verantwoordelijk zijn voor het drama.

Het drama Fokker (2)

Het debâcle Fokker is deels een gevolg van overmacht. De vliegtuigmarkt is enorm verslechterd: lage (dollar)prijzen en weinig orders. Maar een onderneming behoort vet genoeg op de botten te hebben om zulke tegenvallers te dragen, en flexibel genoeg te zijn om daar op in te kunnen spelen.

Fokker had geen vet, en was niet altijd even alert. De Nederlandse overheid was zich van die zwakke positie van de onderneming bewust. Ze verkocht met het oog daarop Fokker in 1993 aan Dasa. Tijdens die onderhandelingen stond de ambitie om een zelfscheppende vliegtuigindustrie in Nederland te houden, met hoofdletters geschreven. Dat sloot mooi aan bij de Duitse ambitie om een leidende rol te gaan spelen op de markt voor regionale vliegtuigen.

Inmiddels is pijnlijk duidelijk geworden dat die ambitie van beide partijen, te hoog gegrepen was. Hoeveel verstandiger ware het geweest als er in Europa één sterk blok van samenwerkende industrieën in de vliegtuigbouw was gekomen. Maar de te hoge nationale ambities, in elk geval bij Fokker en Dasa, stonden dat in de weg. Gevolg van die te hoge inzet is nu een uiterst pijnlijke harde sanering van de vliegtuigindustrie in Nederland.

De onderhandelingen over het 'hoe nu verder' zijn inmiddels begonnen. Daarbij zou het goed zijn wanneer de Nederlandse overheid, als belangrijke mede-verantwoordelijke, de bereidheid toont het van de Duitse moeder losgeweekte Fokker zoveel mogelijk te hulp te schieten bij het maken van toekomstplannen. Op zijn minst voor sommige delen van Fokker moet toch een overlevingskans zijn - of anders geboden worden. Bij de duizenden werknemers is veel kennis samengebald. Dat alleen al rechtvaardigt ingrijpen: die investering in kennis mag niet zomaar verloren gaan.