'Inori', onthaaste symfonie van Stockhausen

AMSTERDAM - Nooit gedacht nog eens het concertante gebed 'Inori, Anbetungen für einen oder zwei Solisten und Orchester' van Karlheinz Stockhausen terug te horen. Sinds de Nederlandse uitvoering ervan in 1975, in een radio-studio, had ik er een sterke herinnering aan gehouden.

Maar ja, een werk van Stockhausen ontmoet je alleen op festivals waar altijd het nieuwste wordt geboden, niet in een normale abonnementsserie waar doorgaans het meer geijkte in de roulatie zit. Gelukkig hebben we in Nederland de Matinee op de vrije zaterdag, tot voor enkele jaren getooid met het voorvoegsel 'Vara'. Het 999-ste matinee-concert dat zaterdag in het Amsterdams Concertgebouw werd gegeven, onderstreepte dat ook de naamloze Matinee karakteristiek-bijzonder is gebleven. Daar ging in de zogeheten 'Symfonische serie A' het genoemde 'Inori', met het Radio Kamerorkest geleid door Peter Eötvös. In een serie waarin ook de zevende symfonie van Bruckner een plaats heeft, evengoed als het Requiem van Ligeti.

Stockhausen als onderdeel van de Europese muziekgeschiedenis. Stockhausen als facet van de het opgerekte begrip symfonische kunst. Stockhausen niet als status-aparte, al stond 'Inori' als enig op het programma, en zat Stockhausen zelf aan de regeltafel midden in de zaal. Het zou pas echt een geïntegreerde uitvoering zijn geweest als het Radio Kamerorkest ook een late symfonie van Haydn (de slimme ontwikkelaar van het fenomeen) had gespeeld.

Ja, wat anders is 'Inori' dan een uit vijf delen bestaande maar als één geheel doorlopende symfonie? Geschreven voor een wat uit elkaar getrokken (vanwege de 'dynamische schaalverdeling' aldus Stockhausen), klein symfonie-orkest. Gecomponeerd vanuit een thema, door hem 'Formel' (basisgedaante, formule) genoemd, en waarin hij de elementen ritme, dynamiek, melodie, harmonie en polyfonie achtereenvolgens uitwerkt op basis van die formule. Laat de gebedsgebaren die hij als zichtbare muziek er in vervlocht, weg, en je hoort pure concertmuziek.

Dat zou tegen de bedoelingen zijn van Stockhausen die juist klank en beeld als één schiep in de jaren 1973/74, geinspireerd door reli-culturele ervaringen in Japan. Uitvoeringen van zijn werk staan dus op zijn minst onder zijn toezicht, opdat er niet gesjoemeld wordt. Waar doorgaans symfonie-orkesten aan zulke eisen niet voldoen, biedt de Matinee een podium voor het 'afwijkende'.

Bovendien kon gebruik worden gemaakt van de relatie tussen Stockhausen en de chef-dirigent van het Radio Kamerorkest, Peter Eötvös. Die was aanwezig als assistent bij uitvoeringen onder leiding van de componist. Het maakte hem waardig om de eerste niet-door-Stockhausen gedirigeerde 'Inori' te leiden.

Voor zover uitvoeringen op een afstand van bijna 25 jaar zich laten vergelijken, geef ik er de voorkeur aan dat de gebedsgebaren door één solist worden gedaan, zoals in 1975. Alain Louafi (nu ook van de partij) was toen de culminatie van het klinkend ensemble, symbool van de biddende, zich in zijn ziel terugtrekkende mens. Aan dat pure effect werd afbreuk gedaan omdat nu de beide mime-solisten, naast Louafi ook Kathinka Pasveer, identieke gebaren maakten, en zij in haar hemelsblauwe jurk met de crême-wit geklede Louafi combineerde tot een paar dat aan sierturnen of ijsdansen doet.

De kracht kwam voor mij uit de muziek. Bijzonder element daarin waren de fragmenten waarin de piano (licht versterkt, wat een mooi, vol effect opleverde) naar voren treedt in mini-concertino's met een handvol andere instrumenten. Pianiste Ellen Corver blonk er in uit. Een even interessante rol speelde slagwerkster Peppie Wiersma die op een flink assortiment hangende platen kleurrijke, ritmische 'klankgebaren' invlocht. Het waren directe, concertant herkenbare momenten in een stroom van klanken die, zoals een meditatie, in zichzelf ronddraaide, gedurende lange tijd op of rond de toon g. Zo dwong Stockhausen de luisteraar tot concentratie, door als het ware de symfonie te onthaasten. Zoals Haydn zijn publiek dwong tot luisteren: door plotsklapse stiltes. Stiltes die Stockhausen vulde met een ruis-ritselend geluid als een briesje waarin God, de Here, Adonai, en bij Stockhausen Hu genaamd, zich openbaart.

Gelukkig hoef ik niet weer bijna 25 jaar te wachten om alle fijnheden die Stockhausen in zijn 'aanbiddingen' componeerde, te leren ontdekken. Op 3 maart is de radio-uitzending (20 uur, radio 4) en te zijner tijd toont de tv dit concertante gebed.