beeldende kunst

BERGEN (NH) - Onveranderlijk staren de mensen op de portretten van Charley Toorop de kijker met een spijkerharde blik aan. Er is weinig gevoel voor nuance: zo is het en niet anders.

Charley Toorop schilderde in een mannelijke stijl. Vorm en kleur zijn hard, onverzettelijk, de schaduwlijnen messcherp getrokken om geen misverstanden te laten bestaan. Zelden liet ze het poëtische prevaleren, één hoogst enkele keer zoals in een boom in bloesem gehuld, een tak met wat vruchten er aan, liet ze zich meeslepen door de bekoring van het licht, de zachte lentekleuren.

Tegelijk was ze zeer representatief voor een stijl die in Nederland nauwelijks is aangeslagen, die van de uit Duitsland overgewaaide Nieuwe Zakelijkheid, een vorm van expressionisme die weer verwant was aan de Bergense School.

Door juist aan Charley Toorop centrale aandacht te geven op een expositie van Bergense kunstenaressen zet Museum Kranenburgh in het NoordHollandse Bergen de toon voor een trits van exposities die gewijd is aan het verschijnsel van de vrouwelijke kunstenaar. Tweeëntwintig musea hebben onder aanvoering van een stichting het initiatief genomen om 1998 uit te roepen tot het 'jaar van de vrouw in de beeldende kunst'. Met de positie van de vrouw in de kunst zit het niet goed, zo vindt de stichting Josine de Bruyn Kops, wat er de reden van is om dit jaar een groot aantal exposities samen te stellen waardoor de rol van de kunstenares voorgoed verbeterd kan worden. Het zal aan het eind van dit jaar duidelijk worden of de kunstenares definitief op de kaart staat van de musea: tot in de uithoeken van museaal Nederland zal het werk van kunstenaressen uit de eigen depots zijn opgediept. Daar mee in het midden latend of hun kwaliteit zulks wel rechtvaardigt.

De eerste expositie in Museum Kranenburgh zal wat dat betreft wél een voorbeeldfunctie vervullen: door zo sterk de nadruk te leggen op het belang van een van de eerste zelfstandige schilderessen in deze eeuw, wordt vanzelf de opzet van het 'jaar van de vrouwelijke kunstenaars' duidelijk. Nu wordt het voorbeeld van Charley Toorop het museum Kranenburg als het ware in de schoot geworpen. Zij maakte haar werk in het kunstenaarsdorp Bergen dat voor het museum de belangrijkste inspiratiebron voor zijn verzamel- en expositiebeleid vormt. Toorop heeft het kunstleven in Bergen niet gedomineerd, maar ze liet er bij haar dood in 1955 wel een aantal leerlingen, vrouwen uiteraard, achter, die haar stijl van werken hebben voortgezet. Direct aanwijsbare invloed heeft ze gehad op haar leerlingen Beli Bok en Elisabeth Rietveld (dochter van de architect), maar ook bij andere plaatsgenoten sloegen haar ideeën aan. Deze expositie focust vooral op de Bergense kunstenaressen, maar het is een feit dat Charley Toorop binnen de Bergense School een belangrijke rol speelde. Haar mannelijke collega's vallen echter weg in de opzet van deze tentoonstelling, waardoor ongewild afbreuk wordt gedaan aan haar belang.

Veel vrouwen 'van'

Een poging om de breuk te helen wordt ondernomen door haar te tonen tegen een decor waarin vrijwel alle Bergense kunstenaressen konden aanschuiven. Daaronder zitten opvallend veel vrouwen of dochters 'van', kunstenaressen die de naam van hun beroemde echtgenoot of vader in de kunst meenamen. Voorbeelden daarvan zijn Clara Colnot (geb. in 1918) die als portrettiste niet veel wegheeft van haar vader Arnout Colnot, een van de belangrijkste representanten van de Bergense School.

Ook Mia Pot-van Regteren Altena (1914), kleindochter van een Amsterdamse Joffer, ging haar eigen weg. Zij liet in plaats van zich op de schilderkunst toe te leggen haar hart uitgaan naar het ontwerpen van letters. Jeanne Kouwenaar-Bijlo (1914), die meestal onder haar meisjesnaam exposeert, is op dit overzicht aanwezig met een driedimensionale schets voor twee bronzen deuren. Dochter Daphne Kouwenaar (1947) betuigt zich daarentegen weer als schilderes.

Zij behoren allemaal tot latere generaties van de 'Bergense School' die algemeen tussen 1910 en 1945 wordt gesitueerd. Daardoor staan ze ook ver af van de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid waarin Charley Toorop schilderde. Haar stilistische voorbeeldfunctie bleef tot haar eigen tijd beperkt.