Navo werkt prima zonder 'patiënten'

WASHINGTON - In de beroemde Britse tv-serie Yes Minister legt Zijne Excellentie een bezoek af aan een ziekenhuis. Het is een schitterend nieuw hospitaal voorzien van de modernste apparatuur. Alles functioneert perfect. De minister heeft slechts één vraag: Waar zijn de patiënten? Het personeel reageert verontwaardigd. Patiënten zouden het goede functioneren van het ziekenhuis alleen maar bemoeilijken. Zonder gaat het toch prima?

Zo ongeveer is het ook gesteld met de Navo. Diplomaten aan weerszijden van de oceaan spreken van een sterk, goed werkend bondgenootschap. Over het falen in het voormalige Joegoslavië wordt gezwegen. En op de vraag wat nu, na het beëindigen van de Koude Oorlog, nog de taak van de Navo is, blijft het antwoord duister.

Op een symposium in Washington hebben de afgelopen week Navo-deskundigen en diplomaten gediscussieerd over de nieuwe identiteit en taak van de Navo. Er werden indrukwekkende en geleerde betogen gehouden over 'nieuwe structuren' en 'nieuwe uitdagingen'. Vol lof werd gesproken over de stabiliserende werking die van een hecht bondgenootschap uitgaat. Maar nauwelijks een woord over het jammerlijke falen van dat bondgenootschap in het voormalige Joegoslavië, de eerste en enige militaire operatie in zijn 45 jarig bestaan. Dat fiasco is kennelijk niet relevant voor het beoordelen van de Navo.

Wel aan de orde was de vraag of de Navo Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije als leden moet opnemen. Het antwoord luidde bevestigend. Sterker nog, het lijkt wel of dit dè nieuwe taak van de Navo is. De traditionele 'Rusland-haters' in het Amerikaanse Congres eisen zelfs onmiddellijke uitbreiding van de Navo. Het is een van de nog weinige buitenlandse onderwerpen in het Republikeinse 'Contract met Amerika'. Het Westen moet gebruik maken van de zwakte van Rusland en de Russen voor een voldongen feit stellen. Voor velen is het niet meer dan een anti-Russische kreet, die niet echt strookt met het groeiend isolationisme in diezelfde kringen. Want zij zullen geen cent willen spenderen aan het stationeren van troepen in die landen, als dat nodig zou zijn.

President Clinton is terughoudender: het principe-besluit om de Navo uit te breiden heeft hij in overleg met de bondgenoten genomen, maar een datum noemt hij niet. Want mèt de uitbreiding van Navo moet ook (bondgenoot?) Rusland overtuigd worden dat dit geen vijandige daad is.

“De doelstelling van de Navo is en blijft onveranderd de collectieve defensie, al heeft die niet meer de prioriteit van vroeger omdat er geen onmiddellijke bedreiging is”, zegt de ex-baas van de Westeuropese Unie (WEU) Wim van Eekelen. “Vroeger was de Navo een soort ziektekostenverzekering, nu is het een ongevallen-verzekering.”

Het probleem is dat de nieuwe polis tegelijkertijd wel en niet tegen de Russen gericht is.

Van Eekelen: “De VS vormen een tegenwicht tegen Rusland, de grootste militaire macht op het Europese continent. Ik voel me met de aanwezigheid van Amerikanen in Europa veiliger dan zonder hen.” Toch is hij geen voorstander van snelle uitbreiding oostwaarts. Want Rusland is zozeer met zichzelf bezig dat van een dreiging voor het Westen geen sprake is. “Ik kan me ook best voorstellen dat de Russen een opschuiven van de Navo interpreteren als een oprukken van de Amerikaanse macht naar hun westelijke grens.”

Binnen de Navo voelt trouwens lang niet iedereen zich prettig in het gezelschap van de bekeerde communistische machthebbers in Oost-Europa. Een westers diplomaat vroeg onlangs aan de niet zo democratische premier van Slowakije wat nu wel de grootste bedreiging is voor zijn land. “Hongarije”, antwoordde die meteen, tot ontsteltenis van zijn gesprekspartner.

Na de uitbarsting van de Russische president Jeltsin vorig jaar tegen uitbreiding, zijn de VS en Rusland een dialoog begonnen over de vraag hoe Moskou overtuigd kan worden dat dit niet tegen Rusland gericht is. De Russen stelden voor dat Clinton hiertoe maar een garantie moest geven. Over de formulering en de inhoud van zo'n garantie doen verschillende ideeën de ronde. Een van de suggesties is om geen Navo-troepen in de nieuwe lidstaten te stationeren. Bescherming van de zuidflank tegen de dreiging van raketten van islamitische landen, het tegengaan van de proliferatie van massavernietigingswapens en een Navo-rol bij vredesmachten zijn eveneens onderwerpen die voor de Russen niet bedreigend zijn. Maar of een brief van Clinton met dergelijke ideeën de Russen echt gerust kan stellen, is de vraag.

Duidelijk is dat met het wegvallen van de gemeenschappelijke dreiging ook het bindmiddel weg is.

De innerlijke tegenstrijdigheden, het ontbreken van een duidelijk concept en de oeverloze discussies over de nieuwe taken en de eigen identiteit komen de geloofwaardigheid van de Navo niet ten goede. Vooral niet omdat de Navo voor zijn enige examen in het theater van de werkelijkheid gezakt is. Maar misschien moet de Navo net als dat ziekenhuis niet worden lastig gevallen met patiënten.