OSCAR TEMARU - De Don Quichotte van de oceaan

Op een kilometer afstand van het vliegveld van Tahiti zat Oscar Temaru woensdag zwijgend in zijn met wit koraal bestrooide kantoor. Na een vergeefse oproep om de gewelddadige menigte tot kalmte te manen, wist de anders zo welbespraakte burgemeester van Faaa niets meer te zeggen. Maar een schrijfbord in 'zijn' radio-station Tefana bood klare taal: een lokale journalist had er met grote letters op geschreven: “We beleven historische dagen. Leve de onafhankelijkheid!”.

Na de kernproef was Temaru's onafhankelijkheidsbeweging Tavini een aanvankelijk vreedzame demonstratie begonnen: met kano's en kokosnoten hadden ze de landingsbaan geblokkeerd om een referendum over de kernproeven te eisen. Maar toen de Franse ME kwam, gingen zo'n 800 jonge mannen en vrouwen door het lint. Met stenen, bulldozers en brandstichting werd op de luchthaven en later in het centrum van Papeete grote schade aangericht.

De kokosnoten op het anders zo vreedzame Frans Polynesië zijn molotov-cocktails geworden. Temaru had het zo niet gewild, zegt hij. Sinds hij in 1977 de onafhankelijkheidsbeweging Tavini oprichtte, pleit hij voor een geweldloze aanpak. Als jongeman had hij immers drie jaar in de Franse marine gediend. Algiers, Mers-el-Kebir, Oran... de bloedige beelden uit Algerije is hij nooit kwijtgeraakt. “Ik heb dat menselijke drama gezien, en hoop dat mijn land zoiets nooit overkomt.”

Veel oproerkraaiers zeiden niet verbonden te zijn aan Temaru's partij Tavini. Maar ze komen wel vrijwel allemaal uit Faaa, waar Temaru sinds 1983 burgemeester is. Het is met 30 000 inwoners een overbevolkte, verpauperde stad, ingeklemd tussen Papeete en de heuvels waar ambtenaren in luxe villa's wonen. In Faaa wonen de Polynesiërs in krottenwijken met vochtige hutten van hardboard. Veel jongeren zijn werkloos.

Temaru werd zelf ook in Faaa geboren, op 1 november 1944, toen Tahiti nog door de Fransen met rust werd gelaten. Hij vertelt graag over zijn ouders, die leefden van de visvangst. “Het woord werkloosheid bestond niet. We deelden alles. Het was een plezier om te delen.”

De jonge Temaru wilde meer, en volgde de douaniers-opleiding. In 1964 ging hij voor het eerst naar het atol Mururoa waar hij Franse vrachtschepen controleerde. Het was er toen nog goed vissen en zwemmen, tot de eerste kernproef in 1966 in de atmosfeer werd gehouden. “Van de een op de andere dag stond het hele atol vol met bordjes: verboden te vissen en te zwemmen.”

Maar de bevolking at al eeuwenlang vis, bleef dat doen, en Temaru zag veel mensen ziek worden en zelfs sterven van de vis. Radio-actieve besmetting als oorzaak is nooit aangetoond, wel dat de visziekte ciguatera flink toenam, doordat vissen een giftige algensoort aten, die groeit op beschadigd of dood koraal.

In 1977 schreef Temaru aan de autoriteiten dat hij niet meer op Mururoa wilde werken, en begon hij een campagne tegen het feit dat veel Polynesiërs onbeschermd moesten werken, terwijl de Fransen beschermende kleding hadden. Temaru is ervan overtuigd dat de Franse geheime dienst hem sindsdien volgt en in 1987 achter een moordaanslag op hem zat.

Zijn strijd tegen de kernproeven is nauw verbonden met die voor de onafhankelijkheid. Lange tijd kreeg zijn partij nauwelijks aanhang, behalve in zijn stadje Faaa. De meeste Polynesiërs willen bij Frankrijk blijven. Sinds het begin van de kernproeven heeft Parijs zoveel geld in de archipel gestoken, dat de levensstandaard er een van de hoogste in de Pacific is.

Bij de verkiezingen in 1991 voor het parlement van Frans Polynesië won Temaru slechts vier van de 41 zetels. Meevarend op het Greenpeace-schip kreeg hij de afgelopen weken internationale bekendheid, en hij heeft nu alle hoop dat de verkiezingen in maart hem grote winst zullen opleveren. Zijn tegenstanders schamperen dat hij slechts profiteert van Chiracs beslissing om de kernproeven te hervatten. Wie zou Oscar zijn zonder de bom? Een kleine strijder. Een oproerkraaier die zijn discipelen recruteert in de arme krottenwijken.

Westerlingen die hem hebben ontmoet, roemen zijn charisma. De orale cultuur van de Polynesiërs maakt dat hij een begaafd spreker is, scherp en beminnelijk. Zijn aanhangers gaan voor 'Oscar' door het vuur. Toen hij op de Rainbow Warrior werd gearresteerd, hadden ze binnen enkele uren alle toegangswegen in Papeete geblokkeerd. De Fransen wisten niet hoe snel ze Temaru terug moesten vliegen.

Voor zijn aanhangers oogt hij als een ware metua (chef). Ze schieten hem vaak aan, om over 'onafhankelijkheid' te praten. Ondanks zijn geroemde welbespraaktheid, heeft Temaru geen duidelijk scenario over hoe Frans Polynesië zich moet redden zonder Parijs. Oscar heeft het vooral over de terugkeer naar oude tradities: visserij, landbouw, de parelvangst.

En hij bekritiseert de machthebbers. “Ze weten niet wat ze moeten doen met al die miljarden francs die sinds 1963 in dit land zijn gepompt. Ze hebben geen alternatieve infrastructuur gemaakt om het onvermijdelijke het hoofd te bieden: dat op een of andere dag de testen zullen ophouden.” Het belastingsysteem (er wordt vrijwel geen belasting geheven) moet veranderen, de kunstmatige economie moet worden aangepakt. “Anders zullen vele Polynesiërs alleen maar armer worden.”

In zijn aanpak om de aandacht te trekken, gaat Temaru soms te ver, zegt een Tahitiaan die hem mag, maar niet steunt. “Gehandicapte kinderen tentoonstellen langs de route van de manifestatie op 29 juni, en zeggen dat de kernproeven daarvan de oorzaak zijn, dat grenst aan manipulatie. Ook al kent Oscar die ellende zelf.” Van zijn zes kinderen zijn er twee gehandicapt, en één kind werd doodgeboren.

De Don Quichotte van de oceaan vecht door, en gezien het wereldwijde protest tegen de kernproeven, heeft hij het tij mee. Een referendum over onafhankelijkheid, zoals hij eist, zal Frankrijk niet gauw toestaan. Of zijn aanhang zal toenemen zal afhangen van de reacties van Polynesiërs op de heetgebakerde demonstranten. Temaru wist ze gisteren toch te manen rustig naar huis te gaan. Maar de kernproef waar ze nu op reageerden was nog een relatief kleine: 20 kiloton TNT. Als de rellen gelijk op zullen gaan met de zwaarte van de proef, dan staat Tahiti nog wat te wachten; Frankrijk heeft aangekondigd dat de volgende proef met 150 kiloton zal zijn.