DEMOTIE

Het kabinet is er voor, de werkgevers zijn er voor en een enkele vakbond is inmiddels schoorvoetend overstag gegaan. Maar de Nederlandse werknemer voelt absoluut niets voor demotie, het tegenovergestelde van promotie. Deze week stelde het Nipo vast dat 92 procent van de mensen met een baan erop tegen is dat ouderen minder gaan verdienen zodra zij minder presteren. Bovendien blijken de jongeren buitengemeen solidair met hun oudere collega's. En toch: demotie komt er.

De oudere is de neger van de toekomst, voorspelde ooit de schrijver W. F. Hermans. Maar daar draait demotie niet op uit, zeggen de voorstanders, zoals woordvoerder R. van de Valk van de Vereniging voor Hoger Personeel (VHP). Toch is die even afwendbaar als de apocalyps. “Er komt een grote klap loonkosten aan. De vraag is alleen: hoe los je dat netjes op?”

Het komt allemaal door de baby-boom van na de oorlog, zegt Van de Valk. Over vijftien jaar is zestig procent van de werknemers ouder dan veertig. Bij de overheid is dan 35 procent zelfs ouder dan 50 jaar. Omdat ouderen nu eenmaal meer verdienen dan jongeren, rijzen bij bedrijven de loonkosten de pan uit. Willen zij concurrerend blijven, dan moet daar in gesneden worden, is de redenering.

Vorig jaar riep de VHP nog uit dat demotie er nu toch echt aankwam. Al meer dan tien jaar werd dat gezegd, maar nu was het moment echt daar. En de bewijzen: de belangenvereniging voor hoger personeel sprak erover met Heineken, Vendex en Philips. De eerste groepen ouderen gaan er in vijf jaar in salaris op achteruit, stelde de VHP.

Het CNV zag toen demotie ook wel zitten. Het kabinet prees het in de laatste miljoenennota. Vorige week sprak de vakbond de Unie, die net als de VHP tot de vakcentrale MHP hoort, zich er ook weer eens voor uit. “Werken is vaak topsport. Op een gegeven moment ben je over je hoogtepunt heen. Dat moet je je realiseren en een stapje terug durven doen.” Ook in salaris dus, volgens de Unie.

Maar hoe staat het ermee? Bij Vroom & Dreesmann (deel van het Vendex-concern) kwam eergisteren een nieuwe CAO tot stand. Maar demotie stond bij de onderhandelingen niet op de agenda. Ook de gesprekken bij Heineken en Philips hebben nergens toe geleid, geeft Van de Valk toe. Bij Philips zou het bij de volgende CAO zijdelings ter sprake kunnen komen, houdt hij vol. Ook kan hij geen voorbeelden noemen van bedrijven die het onderwerp nu serieus oppakken. “Het heeft nog nergens een officieel karakter. Het is bij geen enkele CAO aan de orde gekomen. Nergens is een werkgroep voor gevormd”, geeft hij toe. Maar demotie komt, zo blijft hij beloven. “Het klimt langzamerhand toch wat hoger op de agenda. Het zoemt steeds meer rond.”

De Unie weet twee bedrijven te noemen die er wel aan doen: verzekeraar en Rabo-dochter Interpolis en automatiseerder CMG. Maar Interpolis ontkent bij hoog en bij laag. “We hebben vorig jaar wel gereorganiseerd. Daarbij kregen de ouderen de kans vervroegd uit te treden. Maar dat noem je toch geen demotie?”, aldus de woordvoerder.

CMG zegt echt te demoveren. Maar het automatiseringsbedrijf bedoelt daar letterlijk het tegenovergestelde van promotie mee. Wie er een trede omhoog klimt en het dan niet redt, wordt weer het trapje afgeleid en valt dan terug in zijn oude salaris. Maar dat heeft helemaal niets met ouderen te maken, zegt de woordvoerder. “We zouden het zeer ongepast vinden om een werknemer die aan onze groei heeft bijgedragen tegen het einde van zijn loopbaan te korten omdat hij dan wat minder gaat presteren.”

Bij de Algemene Werkgevers Vereniging (AWV) noemt men na lang nadenken kunststoffabrikant Wavin als voorbeeld. Die voerde in 1994 een nieuw pensioenstelsel in. De werknemers kunnen er zelf kiezen op welke leeftijd tussen de 55 en 70 jaar zij met pensioen willen gaan. Ook deeltijdpensioen is er mogelijk. Een apart pensioenbureau helpt de werknemers kiezen. Verder bespreekt Wavin geregeld met zijn werknemers of zij 'loopbaanombuiging' wensen.

Dat is het voorbeeld dat de voorstanders van demotie graag aanhalen. Want van de VHP tot en met AWV, allemaal willen ze dat het stapje terug een bewuste keuze van de werknemer wordt. Die werknemer kan in salaris een veertje laten, maar eist daar toch wat voor terug: meer vrije tijd. Demotie in deze zin zou ook voor jongere werknemers gelden. Iedereen die een tijdje iemand wil verzorgen of weer studeren, zou terug moeten kunnen. Iedereen een carrière op maat. En de oudere die het tempo niet bijbeent, krijgt een aangepaste functie.

Weinigen spreken openlijk over loonsverlaging voor groepen ouderen. Laat staan dat het een ordinaire centenkwestie genoemd mag worden. En dat is niet verwonderlijk. Met dat idee hoef je nu in Nederland niet aan te komen, wees deze week een Nipo-onderzoek in opdracht van de Industriebond FNV uit. Elf van elke twaalf werkenden zijn tegen minder loon voor ouderen die minder presteren. Driekwart vond dat in een goed personeelsbeleid sowieso salarisverlaging niet op zijn plaats is.

De vakbond zag in het onderzoek een ondersteuning van het eigen verzet tegen demotie. Scholing of aanpassing van de werkzaamheden moet de werknemers fit houden. Negatieve prikkels als loonsverlaging werken niet, stelt de vakbond. En zij zijn ook niet nodig. Nog nooit heeft een onderzoek uitgewezen dat ouderen ook echt minder(waardig) presteren dan hun collega's. En ook daarin gaf het onderzoek de bond gelijk. Volgens 71 procent van de ondervraagden doen ouderen niet onder voor jongeren.

De Leidse hoogleraar economie J. Theeuwes is niet verbaasd over de uitkomst van het Nipo-onderzoek. “Je kunt demotie namelijk heel bedreigend voorspiegelen. De ouderen krijgen dan de indruk alsof beneden in de kelder de jonge wolven al staan te hijgen.” Voor hem is demotie een “aantrekkelijke mogelijkheid om je gefaseerd uit het arbeidsproces terug te trekken”.

Maar Theeuwes geeft wel toe dat demotie niet altijd geheel vrijwillig zal kunnen. In de bedrijven met veel ouderen kan niet iedereen een aangepaste functie krijgen. “Je moet dan zulke mensen toch in deeltijd laten werken. Dan zijn ze altijd nog beter af dan nu. Jarenlang gingen deze mensen er geheel uit, via de WAO, de WW of de vut.” Maar voor hun pensioen mag dat geen gevolgen hebben, aldus Theeuwes. “Dat kun je mensen niet aandoen. Wel minder werken en verdienen, maar je moet hun pensioenrechten volledig door laten lopen. Die deal moet toch te maken zijn?”

Demotie komt er, zegt ook Theeuwes. “En dan is het echt geen oudjes pakken.” Dat garandeert volgens hem hun positie op de arbeidsmarkt. “In tien à twintig jaar is er een tekort aan personeel en zeker aan vakmensen. Je zult zien dat de bedrijven dan niet meer ouderen proberen kwijt te raken. Ze zullen blij zijn als ze hun oudjes vast weten te houden.”