Gevaarlijke toespeling op hoge aantal buitenlandse arbeiders

BERLIJN - Duitse werkgevers, werknemers en de regering in Bonn zijn zo geschrokken van de nieuwste, dramatische werkloosheidscijfers, dat zij alles op alles willen zetten om zo snel mogelijk een centraal akkoord te bereiken met als doel: halvering van de werkloosheid rond het jaar 2000.

In december is de werkloosheid tot boven de vier miljoen gestegen, zo werd deze week bekend. Dat is een naoorlogs record. Van de Duitse beroepsbevolking zit 10,8 procent zonder baan; in de voormalige DDR loopt dat percentage zelfs tegen de zestien.

De schrik zit er behoorlijk in. Een enkele krant trekt al een vergelijking met de tijden van de Weimar-republiek, toen er sprake was van massawerkloosheid. Een gunstig verschil is nog dat de inflatie nu extreem laag is, terwijl die in de jaren twintig astronomische vormen aannam.

Het getal van 4,148 miljoen werklozen is nog geflatteerd. In het oosten van het land worden tienduizenden mensen kunstmatig aan het werk gehouden via zogeheten ABM-projecten, de Duitse uitgave van de Melkert-baan. Vele bedrijven kennen regelingen waarbij werknemers op relatief jonge leeftijd met de Vut kunnen gaan. En ook in Duitsland komt het voor dat overtollig personeel arbeidsongeschikt wordt verklaard, zij het op een veel kleinere schaal dan in Nederland in de jaren tachtig gebruikelijk was. Bij elkaar ligt het werkelijke werkloosheidscijfer boven de vijf miljoen. Sommige kenners van de arbeidsmarkt houden het zelfs op een aantal van meer dan zeven miljoen.

“Dit kunnen we niet accepteren”, zei bondskanselier Helmut Kohl in een reactie op de nieuwste cijfers. Zijn doel blijft dat de werkloosheid eind 1999 beneden de twee miljoen ligt. Dat is volgens hem nog steeds haalbaar. De vakbonden zijn het met hem eens. Voorzitter Schulte van de vakcentrale DGB: “Tweee miljoen is geen utopie.”

Kohl gaf al een serie mogelijke oplossingen aan. Volgens hem moet het aantal gemaakte overuren in Duitsland drastisch naar beneden. Vorig jaar maakten de werknemers in totaal maar liefst 1,8 miljard (duurbetaalde) overuren. Door die te schrappen, komen er honderdduizenden arbeidsplaatsen bij.

De bondskanselier maakte ook een gevaarlijke toespeling op het hoge aantal buitenlanders dat in Duitsland werkt. Volgens hem is het 'absurd' dat de werkgevers in sommige bedrijfstakken ondanks de hoge werkloosheid grote moeite hebben om Duitse werknemers te vinden. Of ze willen dat gewoon niet, omdat deze werknemers te duur zijn.

Zo werken er op de honderden bouwplaatsen in de hoofdstad Berlijn (over twee jaar het regeringscentrum van Duitsland) veel buitenlanders: Britten, Portugezen en Polen met name. Zij zijn een stuk goedkoper dan Duitse bouwvakkers, van wie er tienduizenden werkloos zijn. Werkgevers en werknemers hebben weliswaar onlangs een akkoord gesloten over de invoering van een minimumloon (dat zou de aanname van buitenlands personeel minder aantrekkelijk maken), maar de effecten daarvan zullen pas over een tijdje merkbaar zijn. Kohl ging nog niet zo ver als zijn geestverwanten uit de Beierse CSU die zonder blikken of blozen hebben voorgesteld om het voor buitenlanders veel moeilijker te maken een baan in Duitsland aan te nemen. Maar het is wel bedenkelijk dat zelfs de bondskanselier naar de buitenlanders verwijst bij het zoeken van een oplossing voor het werkloosheidsprobleem.

Met het eventueel weren van buitenlanders en het schrappen van overuren zal de werkloosheid niet in één klap verdwijnen. De oorzaken liggen veel dieper. Zo heeft Duitsland bij buitenlandse investeerders de naam dat het veel te hoge loonkosten heeft. Als je die afzet tegen de (hoge) productiviteit van de Duitse werknemers, valt het trouwens wel mee. Maar Duitsland heeft nu eenmaal dat imago, en komt daar moeilijk van af.

Buitenlandse firma's trekken in toenemende mate hun investeringen uit Duitsland terug. Ze kiezen voor grensgebieden in Nederland, Oostenrijk en niet te vergeten Oost-Europese landen als Hongarije, Tsjechië en Polen. Zeker daar zijn de loonkosten veel lager.

Pogingen om de kosten te drukken, zijn de afgelopen maanden op niets uitgelopen. Op nogal botte wijze joegen de regeringspartijen CDU/CSU en FDP vorig jaar herfst de verlaging van het ziektegeld er door. Bij ziekte zou een werknemer de eerste zes weken nog maar tachtig procent van zijn loon krijgen.

De vakbonden kwamen massaal in verzet, hielden werkonderbrekingen en dreigden met stakingen. De werkgevers, aanvankelijk blij met de maatregel van de regering-Kohl, gingen binnen de kortste keren door de bocht. Voor hen was arbeidsrust belangrijker dan een beparing op het ziektegeld.

De loonkosten vormen trouwens niet het enige probleem. Experts zeggen dat de arbeidsmarkt in Duitsland te star is: mensen blijven te lang zitten, er is te weinig doorstroming. Verder zijn er klachten over de legendarische bureaucratie in het land. Een bedrijf dat wil uitbreiden, of een buitenlandse firma die een fabriek wil openen, moet zich een weg banen door een lawine van documenten.

Bovendien betaalt Duitsland de prijs voor toetreding tot de Economische en monetaire unie. De verlaging van het ziektegeld mag dan gestrand zijn, op andere terreinen zijn er wel degelijk bezuinigingen doorgevoerd teneinde het begrotingstekort naar beneden te krijgen. Daardoor moeten gemeentes en deelstaten snoeien in hun personeelsbestand.

Tot slot zit het land nog met de naweeën van de Wiedervereinigung. Het kost steeds meer moeite om de economie in de voormalige DDR er weer bovenop te krijgen. De eerste jaren na de hereniging toonde het oosten van het land een forse economische groei. Maar daar is de klad in gekomen. De Oost-Duitse economie zal de komende jaren zelfs langzamer groeien dan die in het westen van het land.

De jongste werkloosheidscijfers hebben één voordeel: werkgevers, werknemers en regering lijken bereid hun meningsverschillen over de oplossing van het probleem bij te willen leggen. Er is kans op een Bündnis für Arbeit. Vorig jaar was er op papier overeenstemming over zo'n gezamenlijke aanpak, maar in de praktijk is daar niets van terechtgekomen. De partijen beseffen dit keer echter dat de situatie te ernstig is voor een vrijblijvend akkoord.