Onheilszwangere luchten en kolkende zeeen als symbool

'Lof der Zeevaart' en 'Willem van de Velde de Oude - Scheepstekenaar en ooggetuige' t/m 23 febr. in Museum Boijmans Van Beuningen, Museumpark 18-20 in Rotterdam, geopend di-za 10-17 uur, zo en feestdagen. 11-17 uur. Cat. - 55. Na febr. verhuist 'Lof der Zeevaart' naar het Bodemuseum in Berlijn. Een tentoonstelling van maritieme prentkunst rond de Gouden Eeuw onder de titel 'Het rijk van Neptunus' is t/m 31 maar te zien in het Maritiem Museum Prins Hendrik, Leuvehaven 1 in Rotterdam. Cat. f 32,50.

Samensteller en conservator Jeroen Giltaij moet toegeven dat hij, voordat hj aan het project begon, eigenlijk niets van het genre afwist. Zijn eerlijkheid is ontwapenend, maar ook veelzeggend: een kunsthistoricus die in het verleden bewezen heeft de Nederlandse schilderkunst uit de Gouden Eeuw goed te kennen, laat verstek gaan als het gaat om zulke toppers als Willem van de Velde, Ludolf Backhuysen, Simon de Vlieger en Hendrick Cornelisz Vroom.

Dat zijn de ware meesters van het genre. Niet alleen van deze expositie, die behoorlijk representatief is, maar ook van het genre in het algemeen. De Nederlandse marineschilderkunst stond in de 17de eeuw op eenzaam niveau in Europa. Lag dat aan de vele zeeslagen die de admiraals Piet Hein, Maerten Harpertsz Tromp en Witte de With (de laatste als vice-admiraal) voerden, lag het aan de koopvaardersvloot die onder auspiciën van de VOC en de WIC de zeven zeeën onveilig maakten? Nee, zeggen ze bij Boijmans, de opkomst en de glorie van de marineschilderkunst heeft eerder te maken met de opkomst en de macht van de Republiek van de Zeven Provinciën, die zich vrij vocht van de Spaanse onderdrukker. In deze tijd werd Holland een echte zeevarende natie en men achtte het een algemeen belang om al die belangrijke zeeslagen voor het nageslacht vast te leggen. Veel marines zijn dan ook in opdracht ontstaan en kwamen waarschijnlijk minder dan andere onderwerpen op de vrije markt.

In Boijmans ontbreken de echte scheepsportretten, dat onderdeel wordt ook nu nog genegeerd, maar des te aanweziger zijn de voorstellingen van schepen die in een vliegende storm dreigen te vergaan, die letterlijk tegen de klippen op moeten varen, of die bij een rustig zeetje de haven uitvaren. 'Lof der Zeevaart' is niet alleen een presentatie, een wapenschouw van fregatten en jachten, maar vooral ook van weerstypen. Soms is het weer, beter gezegd de luchten en het water die dat weer reflecteren, belangrijker dan het schip. Kwestie van symboliek? Sinds de kennis over het vanitas-stilleven in de laatste decennia zo sterk is toegenomen, bestaat er onderzoek naar de diepere betekenisen van de 17de-eeuwse landschappen. Het beroemde 'Laantje van Middelharnis' van Meindert Hobbema in de Londense National Gallery is allang niet meer een vrijblijvende voorstelling: boven de argeloze wandelaar pakken zich onheilszwangere luchten samen. Veel zeegezichten hanteren dezelfde symboliek. Zeilschepen varen alleen bij een stevige wind, ook wel een bries genoemd, zodat dat gegeven er al automatisch bij komt, maar voor menig schilder is dat niet genoeg. De zeilen moeten flink gebold zijn, actie en vaart zijn belangrijke ingrediënten om de voorstelling de vereiste dynamiek te geven. Het stormt dan ook op vele doeken, alsof het elke dag slecht weer is. Zoals aan de hand van talloze wintervoorstellingen zo vaak wordt beweerd, dat het 'vroeger' zo koud was in tegenstelling tot wat in de laatste jaren het geval is, zo kun je aan de hand van deze marines zeggen dat het 'vroeger' heel veel slecht weer was.

Nu tocht het op zee vaak een stuk meer dan op het land, maar zo zout zal het de 17de-eeuwse zeeman toch niet zijn vergaan. Die misvatting heeft te maken met het feit dat we aan de schilderkunst uit onze Gouden Eeuw een hoog eerlijkheidsgehalte toe schrijven. En inderdaad, de voorstellingen lijken ook sprekend echt, maar ze zijn dat waarschijnlijk nauwelijks. Wie in metaforen of symbolen denkt (het schip van staat, alle hens aan dek, een stormachtige liefde, de beste stuurlui staan aan wal, een storm in een glas water - er zijn veel talige verwijzingen naar dit 17de-eeuwse onderwerp) gaat een literaire taal verbeelden die zichtbare ironietekens mist. Bij deze noodzakelijke overdrijving valt de relativering weg, en daarmee ook de realiteit. Net als bij dat stilleven waarop bloemen in bloei staan die uit verschillende jaargetijden komen (wat dus niet kan), zo deugen deze zeeslagen ook niet helemaal. Ze verheerlijken niet alleen roemruchte feiten uit het verleden (het was heel gewoon dat een regeringsinstantie na verschillende decennia nog eens een beroemde oorlogshandeling op zee liet na-schilderen), maar ze waren er ook om een compleet verhaal te vertellen.

De 17de-kunstkijkers konden in de eerste plaats lezen, ze wisten wat ze zagen. Dat een schilderij een wezenlijke emotionele betekenis kon hebben, was minder belangrijk. Om die reden stonden de schilders van mythologische, historische, religieuze en antieke onderwerpen aanvankelijk zo hoog in aanzien. Ze lieten zien wat ze wisten, van hun klassieken, de literatuur, de cultuur van vroegere, maar zo veelvuldig bewonderde tijden. Rembrandt, Jan Steen, Vermeer, om drie van de grootste schilders van hun tijd te noemen, kwamen als aankomende schilders met religieuze onderwerpen op de markt, om daarmee naam en faam te maken.

Met de marineschilderkunst is dat allemaal niet het geval geweest. Het onderwerp heeft specialisten getrokken en slechts een klein aantal schilders die meer algemene onderwerpen maakten. Een enkele marinespecialist legde dwarsverbanden met religieuze onderwerpen: zoals Simon de Vlieger (1601-1653) van wie in Boijmans een voorstelling te zien is van 'Jezus en zijn discipelen in een storm op het Meer van Genezareth'. Er is in dit schilderij nauwelijks sprake van een religieuze thematiek. Het scheepje, dat in zwaar water verkeert, wordt door een kleine groep behendige zeelieden oftewel 'de kleingelovigen' over de kolkende golven gestuurd. Hun stuurmanskunst wordt helder belicht, in tegenstelling tot de figuur van Christus die op het achterschip nauwelijks als zodanig herkenbaar is. Het onderwerp was tamelijk populair in de 17de eeuw; zo heeft Rembrandt het in een vergelijkbaar dramatische wijze verbeeld (op een schilderij in het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston, niet aanwezig in Rotterdam).

De groep niet-specialisten in Boijmans is klein, maar van grote bekendheid. Jan van Goyen, beter bekend als landschapsschilder, blinkt op 'Lof der Zeevaart' uit met een prachtig meergezicht. Rivierschepen worden er belaagd door de toorn van de eerste onweersschichten boven het nog kalme water. Geen van de roeiende bootslieden is zich bewust van hetgeen dat hen boven het hoofd hangt, aan boord van de zeilschepen heerst een zelfde soort rust.

Van Goyen is waarschijnlijk de uitvinder voor Nederland van het gebruik van bliksemflitsen in het landschap, wat hij ongetwijfeld aan de Italiaanse schilderkunst heeft ontleend. Navolging van het motief is er trouwens ook bij andere niet-specialisten van het genre te vinden. Zo schilderde Aelbert Cuyp de Maas bij Dordrecht tijdens een storm met een zeer grillige bliksemflits. Maar anders dan bij Van Goyen is de mens bij Aelbert Cuyp zich volkomen bewust van wat hem te wachten staat. Het schip dat als voornaamste beeldonderwerp pal op de voorgrond is gesitueerd (wat Cuyp lang niet altijd doet) helt fors naar stuurboord over en heeft er fiks moeite mee om vooruit te komen. Ook hier geldt dat de horizon (die in dit geval uitzicht biedt op de stad Dordrecht met een knots van een Grote Kerk) extra laag is gehouden, om maar zoveel mogelijk ruimte voor de woeste lucht open te houden.

Zo'n panoramische aanpak voorkwam dat de schilder al te zeer in details moest treden. De 17de -eeuwse marineschilderkunst is een kunst van het grote gebaar, van grote lijnen waarin weinig of geen aandacht voor het intieme, het bekoorlijke is. Er is opvallend weinig aandacht op deze schilderijen voor het ambacht van de zeeman. Geen timmerman te bekennen, geen breeuwer of bottelier, geen ra's vol of kraaiennesten met spiedende matroosjes. Over het zeemansvak leer je op deze schilderijen niets, maar van schepen des te meer.