Privatisering Staatsloterij schiep grenzeloze vrijheid voor directeur

DEN HAAG - Zouden de ontsporingen die de Algemene Rekenkamer heeft geconstateerd bij de Stichting exploitatie Nederlandse Staatsloterij (Sens) ook gebeurd zijn, als de Staatsloterij gewoon een staatsbedrijf was gebleven en in 1992 niet was geprivatiseerd?

President Henk Koning van de Rekenkamer zei gisteren op zijn persconferentie dat de Staatsloterij “altijd een lastig lichaam” is geweest, ook toen ze nog onderdeel uitmaakte van het ministerie van financiën. “Er waren altijd problemen, er was altijd wat.”

Zo liep het met de afdracht van de collectanten wel eens mis, hoewel van fraude nooit sprake is geweest. Koning heeft het van dichtbij kunnen constateren. Hij was jarenlang ambtenaar op het ministerie van financiën en bovendien VVD-staatssecretaris op dat departement.

Ontspoord

Een garantie dat de Staatsloterij als overheidsbedrijf niet zou zijn ontspoord, is er niet. Ook nu nog heeft het ministerie van financiën een stevige vinger in de pap. De staat is de enige aandeelhouder, en het ministerie heeft in de raad van commissarissen een eigen zetel. De Staatsloterij moet weliswaar commercieel functioneren, maar heeft nog steeds een publieke functie.

Ondanks die controle is het misgelopen. De Rekenkamer geeft in haar snoeiharde rapport de overheid ook een veeg uit de pan. Ze had scherper moeten opletten. Er zijn zaken gepasseerd, die nooit hadden mogen gebeuren. Maarten Engwirda, voormalig D66-voorman en nu lid van het college van de Algemene Rekenkamer, noemde het dan ook vreemd, dat de vijf commissarissen, die dit weekeinde aftraden, als argument opgaven, dat de staat zich nog steeds overal mee bemoeide.

“Ons werd geen ruimte gelaten”, aldus oud-CNV-bestuurder Henk Hofstede, één van de commissarissen. Het tegendeel was het geval, aldus de Rekenkamer.

Op één punt zou de zaak wellicht niet uit de hand zijn gelopen, gaf Koning toe. Misschien was “de vrijheid van de directeur” wat minder geweest, als de Staatsloterij nog volledig in handen was geweest van de staat.

En vrijheid heeft directeur Van Gastel gehad. Hij kon alles doen waar hij zin in had, werd niet gehinderd door het ambtelijke keurslijf, waarin zijn voorganger nog moest opereren. De directeur reed in dure auto's, had een riant salaris, en ging in zee met toeleveringsbedrijven waarin hij zelf belangen had.

In één geval werd een bedrijf uitverkoren op grond van een vrij gunstige prijsopgave. Toen de opdracht eenmaal binnen was, werd de prijs onmiddellijk met twintig procent verhoogd. En Van Gastel betaalde wel. Hij had immers belangen in dat bedrijf.

Rapporten van de Algemene Rekenkamer zijn meestal gortdroog. Ook dit rapport over de Staatsloterij staat bol van de ambtelijke taal, maar er zijn ook sappige details in te vinden. Zo betrok Van Gastel kunstwerken voor de verfraaiing van het luxueuze hoofdkantoor aan de Paleisstraat in Den Haag van de Bussumsche Wijnkooperij, waarvan de Sens verder “regelmatig dranken heeft betrokken”. Ook een automatiseringsbedrijf leverde schilderijen. “Bovendien werden kunstwerken aangeschaft van een kunstenares die, volgens de directeur, enige tijd zijn partner is geweest”.

Van Gastel sjoemelde verder met zijn onkosten-nota's. “Uit het onderzoek naar de declaraties van de directeur bleek dat ten minste enkele declaraties die ten laste van de Sens waren gebracht, een privékarakter hadden”.

Tegengewerkt

Van Gastel heeft het onderzoek van de Algemene Rekenkamer danig tegengewerkt. Hij loog over zijn belangen van toeleveringsbedrijven en over zijn aandelenbezit. Daardoor is het rapport van de Rekenkamer pas gisteren verschenen, in plaats van half december, zoals de bedoeling was.

Volgens president Koning was er “twijfel” over de verklaringen van Van Gastel. Daardoor was de Rekenkamer genoodzaakt “langs andere wegen” informatie te vergaren. Tot een paar keer toe staat er in het rapport: “De heer Van Gastel heeft daaromtrent onjuiste en/of onvolledige informatie verstrekt”.

In een reactie aan de Rekenkamer wijst Van Gastel elke aantijging van de hand. “Mijn intentie was en mijn overtuiging is, dat ik het bedrijf naar eer en geweten maximaal gediend heb, conform in het bedrijfsleven geldende regels. Ik zou het op dezelfde manier doen, als het mijn eigendom zou zijn.”