Succes Afrika Cup geen show van raciale verbroedering door HENK HIRS

KAAPSTAD - Met een 2-0 overwinning op Tunesië veroverde het Zuidafrikaanse voetbalelftal zaterdag de Afrika Cup. Een doorbraak in het internationale voetbal voor de Bafana Bafana ('Onze Jongens') na decennia van sportisolement. Maar waar het zwarte publiek spontaan reageerde toen het 'blanke' rugbyteam wereldkampioen werd, was van het omgekeerde weinig te merken.

Held van de matige wedstrijd was spits Mark Williams, die met treffers in de 28ste en 29ste minuut de zaak besliste. Het stadion in Soweto bij Johannesburg moet op dat moment op zijn grondvesten hebben geschud van de bijna negentigduizend toeschouwers die schreeuwden, zongen en dansten. Er deden zich daar geen ongelukken voor, hoewel de autoriteiten naar schatting tienduizend kaartjes meer hadden verkocht dan de capaciteit eigenlijk toelaat. Het was de enige manier om toegestroomde supporters rustig te houden, die ondanks herhaalde mededelingen dat de wedstrijd was uitverkocht toestroomden, de aanwezige oproerpolitie negeerden en al begonnen waren hekken af te breken.

Het gejuich werd helemaal oorverdovend toen president Nelson Mandela na afloop de beker overhandigde aan aanvoerder Neil Tovey en alle spelers persoonlijk de hand schudde en omhelsde. Mandela werd in het stadion tot veler verrassing begeleid door Zulu-koning Goodwill Zwelethini. Een vertoon van nationale eenheid in de richting van Kwazulu-Natal dat nog altijd dreigt te worden verscheurd door politieke twisten en burgeroorlog. Ook vice-president De Klerk, de hoogste blanke politicus, verscheen even aan Mandela's zijde. Het maakte allemaal onderdeel uit van de poging van de president om het thema 'sport verbroedert' te onderstrepen.

In het hele land barstte na de wedstrijd een volksfeest los. In Johannesburg-centrum en Soweto duurde dat tot diep in de nacht. Volgens de politie verliep dat redelijk vreedzaam, hoewel er in geïsoleerde incidenten negen mensen omkwamen door steekwonden, vuurwapens of aanrijdingen. Ook elders was het al lang donker voor het rustig werd. In de township Langa bij Kaapstad kwamen mensen massaal de straat op en scandeerden “Viva Bafana-Bafana”, “Viva Madiba” (koosnaam voor Mandela), “Viva South-Africa”. Auto's reden volgepakt met fans en luid toeterend rond, er werd met vlaggen gezwaaid, een enkeling schoot tot schrik van de omstanders met zijn pistool een paar maal in de lucht. Vele honderden jongeren vormden een demonstratie die luid zingend en toyi-toyi-end (een Zuidafrikaanse manier van dansen) door de arme zwaar vervallen wijk trok. .

Maar of de pogingen van Mandela en het ANC om ook van deze sport-happening een show van raciale verbroedering te maken nou echt zo succesvol was, is de vraag. Natuurlijk is het raciaal gemengde nationale elftal zelf het beste bewijs dat de dagen van voetbal als een sport voor louter zwarten definitief voorbij is. Natuurlijk waren er de duizenden enthousiaste blanke toeschouwers tussen het publiek en de feestvierders in hartje Johannesburg, iets wat vroeger ondenkbaar was en waar de camera's ijverig op inzoomden. En natuurlijk was er dat ene mooie plaatje van het kleine blanke jongetje dat sterspeler John 'Shoes' Moshoeu om een handtekening vraagt, waarop Shoes met een traan in zijn oog zegt: “Hiervan kon ik vroeger slechts dromen”. Elke krant bracht het.

Maar dat neemt niet weg dat het in bijvoorbeeld de blanke wijken van Kaapstad doodstil was terwijl de zwarte townships kolkten van vreugde. Aan het Waterfront, het uitgaanscentrum van de stad, klonk af en toe het gejuich van een klein groepje fans maar wijdde het merendeels blanke publiek zich toch aan de gewone zaterdagavond-bezigheid: dineren, een drankje en flaneren. Toen afgelopen jaar de Zuid-Afrikaanse rugbyploeg in eigen land wereldkampioen werd, stond de hele stad op zijn kop. Het zwarte publiek reageerde over het algemeen spontaan en gul. Vergeten was het stigma van het 'blanke' rugby als sport van de apartheid, sport van de onderdrukker.

Van het omgekeerde was helaas niet veel te merken. Voor de meeste blanken blijft voetbal blijkbaar toch een volkssport voor arme zwarten. Er is een toegenomen interesse en instemming met het behalen van deze Cup, maar de vonk van enthousiasme is niet overgeslagen. Terwijl deze overwinning belangrijker is dan die van het rugby-team, aldus ANC-leider Cyril Ramaphosa, want deze overwinning bevestigt voor tientallen miljoenen zwarten dat zij in hun sport grootse overwinningen kunnen behalen. Het bevestigt hun trots en eigenwaarde. Het bewijst ook dat het Zuid-Afrikaanse voetbal een hoop heeft bijgeleerd sinds het in 1992 uit het internationale isolement van de apartheidsboycot kwam. Aanvankelijk werden de Bafana-Bafana door tal van Afrikaanse teams weggespeeld, maar die tijden zijn voorbij. Ook de gelijke spelen afgelopen half jaar tegen Argentinië en Duitsland zijn duidelijk niet louter toeval.

Zuid-Afrika heeft ook zeker zijn kandidatuur onderstreept voor de organisatie van de eindronde van het wereldkampioenschap in 2006. Niet alleen door de sportieve prestatie, maar ook omdat de organisatie van deze Afrika-Cup over het algemeen goed verliep en dat is in de meeste Afrikaanse landen wel eens anders. Een absoluut minpunt was daarentegen de zeer teleurstellende publieke belangstelling. Waar Zuid-Afrika speelde, zaten stadions (bijna) vol, maar bij alle andere wedstrijden inclusief kwart en halve finales waren de tribunes akelig leeg.

Het gemis van tienduizenden buitenlandse supporters is daarin een belangrijke factor. De meeste Ghanezen, Algerijnen of Zambianen - hun land werd derde in de Afrika Cup - hebben geen geld om hun club persoonlijk te volgen. Ook in Zuid-Afrika zelf speelt geld een belangrijke rol. 25 Rand (elf gulden) voor een wedstrijd van twee onbekende teams is teveel gevraagd van mensen voor wie dat bedrag vaak een dagloon is. Bij het organiseren van een wereldtoernooi kan dat een belangrijke handicap zijn.

Vast staat wel dat het Zuidafrikaanse clubvoetbal weer een aantal sterren kwijtraakt. Manchester United en diverse Italiaanse clubs hebben zich al gemeld voor de grote ontdekking van dit toernooi, de 21-jarige opkomend verdediger Mark Fish die voor Orlando Pirates speelt.