7 (en slot): De informatiemaatschappij

Voor velen ligt er een duidelijk verband tussen de elektronische snelweg en de informatiemaatschappij, of zelfs de kennissamenleving. Want kennis, dat is immers niets anders dan informatie. En dus: als we de elektronische snelweg kunnen inzetten ter verbetering van communicatie, dat niets anders is dan transport van informatie, dan is de elektronische snelweg een mechanisme dat een op een samenhangt met de kennissamenleving. Althans zo luidt de mythe. En de consequentie is dat elk 'kennisdebat' tegenwoordig met nadruk gaat over de inzet van de elektronische snelweg.

Er is echter veel onduidelijkheid over die begrippen. Is voor de een informatie niet meer dan een hoeveelheid gegevens, voor de ander is het pas informatie als er een betekenis aan gegeven kan worden. En ook over het begrip kennis verschillende de meningen. Voor de een is het al kennis als het in een boek zit ('kennis op de plank', 'kennis in boeken'), voor de ander is het pas kennis als je er wat mee kan, kortom, kennis heeft ook te maken met vaardigheid.

Dergelijke verschillen in definitie zijn schering en inslag, en de oorzaak van al deze verwarring was, ongewild, Claude Shannon, ook wel de vader van de informatiewetenschap genoemd. Shannon deed onderzoek naar digitale informatieverwerking over telefoonlijnen. Ook als men over mensen praat spreekt men wel van informatieverwerking, tenslotte nemen we waar met onze zintuigen (invoer) en uiteindelijk komen daar handelingen uit voort (uitvoer). Dus als een mens intelligent is doordat hij informatie verwerkt, dan moet een systeem dat informatie verwerkt toch intelligent kunnen zijn, niet?

Wat schreef Shannon er zelf over? The fundamental problem of communication is that of reproducing at one point exactly or approximately a message selected at another point. Frequently, the messages have meaning (...). These semantic aspects of communication are irrelevant to the engineering problem.

Ofwel: Shannon definieerde informatieverwerking in een technische betekenis (capaciteit, transport) en was voornamelijk geconcentreerd op reproductie, ongeacht de inhoud in de zin van betekenis. Sterker nog, hij vermeldde expliciet dat het hem niet om de boodschap te doen was.

Geen raar uitgangspunt voor iemand die zich met telefoonsystemen bezighoudt natuurlijk, de telefoonmaatschappij heeft geen boodschap aan de boodschap. Maar de mensen die hem aanhalen, nemen zijn woorden over en plakken voor het gemak maar een volstrekt andere betekenis aan het woord informatie, onze dagelijkse betekenis die gerelateerd is aan 'betekenis' en niet aan 'hoeveelheid'. En als gevolg daarvan wordt die arme Shannon neergezet als de vader van een hele stroming voor wie een open telefoonlijn kennelijk gelijk staat aan goed gesprek.

Om de diverse gebieden wat beter in kaart te brengen is het nuttig om een onderscheid te maken tussen al die verschillende lagen. Om te beginnen moeten we ons dan goed afvragen wat 'informatie' eigenlijk is. Als we de onderste laag 'ruwe gegevens' noemen (in de digitale wereld: bits), dan kunnen we informatie definiëren als 'zinvol geordende gegevens'. Zomaar een hoop letters of woorden is nog geen informatie, maar als ze zinvol geordend zijn (bijvoorbeeld in een verhaal), dan ontstaat er informatie. Het gegeven dat in een huis twee tandenborstels zijn, wordt pas informatie als we er een conclusie aan kunnen verbinden die zin heeft, zoals: er wonen hier twee mensen, dus stoppen we een uitkering. Informatie is een ordening van gegevens met een doel.

Als we informatie zo definiëren, dan valt meteen op dat er een subjectief element in zit. Want wat is zinvol? Wat voor de een een zinloze reeks afkortingen en getallen is, is voor de ander een interessante beurspagina. Voor de geoloog is een geologisch artikel informatie, voor de bibliometrische dienst zijn het ruwe gegevens. Informatie, kortom, is een subjectief gegeven.

Een tweede belangrijk punt is dat we ons moeten realiseren dat als we informatiesystemen maken, we de 'zingeving' als het ware vastspijkeren. Want eenmaal in een systeem, valt er weinig meer af te wijken. U kent dat wel: “Sorry u past niet in ons systeem.”

Nog aardiger wordt het als we de relatie tussen informatie en kennis onder de loep nemen. Want wat is kennis? Een ding is duidelijk, kennis is niet hetzelfde als informatie. Hoeveel informatie een student ook in zijn hoofd stampt, er is pas sprake van kennis als het toegepast kan worden. Daarom is learning by doing ook zo belangrijk in het onderwijs. Ervaring is de belangrijkste leerschool die we kennen, desnoods virtueel (dus in het hoofd). En dus hebben we geen artsen die alleen een boek van binnen hebben gezien, er worden vaardigheden aangeleerd door de informatie te gebruiken in de praktijk. Kennis is kortom een kwestie van 'kunde', en niet van 'kennis hebben genomen van'. Er ligt dan ook nooit kennis op de plank, er ligt hooguit informatie op de plank.

En natuurlijk staat nog een trapje hoger de wijsheid. De wijsheid die we nodig hebben om met kennis om te gaan. En zo zijn ze allemaal gerelateerd. Zonder zingeving (via wijsheid en kennis) kan van gegevens geen informatie worden gemaakt.

Het onzorgvuldig omgaan met het verschil tussen wijsheid, kennis, informatie en gegevens is een bron van enkele mythen rond de elektronische snelweg. Dat kennis hetzelfde is als informatie is mede bron van de mythe dat computers slim zijn. Dat informatie hetzelfde is als gegevens leidt tot de mythe van anything, anytime, anywhere, en de mythe van de teledemocratie stoelt zelfs op het verwarren van zowel wijsheid, kennis, informatie als gegevens. Als we op het huidige internet zoeken naar informatie dan verdrinken we bijna in de gegevens.

Het is zoals T.S. Eliot schreef:

Where is the wisdom we have lost in knowledge? Where is the knowledge we have lost in information? Daar zouden we vandaag de dag aan toe kunnen voegen: Where is the information we have lost in data?