Amerikaans-Russische top 'politieke valstrik'

MOSKOU - Er zat zeker iets van kinnesinne bij toen Andrei Kozirev, gewezen minister van buitenlandse zaken van Rusland, waarschuwde dat de Amerikaans-Russische top die vandaag begint, een ''politieke valstrik'' voor Boris Jeltsin zou kunnen zijn.

Er valt volgens Kozirev niets meer te winnen voor Jeltsin in de kwestie van de Navo-uitbreiding. “Wat is dat voor diplomatie die onze president dwingt tot de slechtst mogelijke ontmoeting met een Amerikaanse president”, riep Kozirev dinsdag uit voor een Moskous radiostation. “Jeltsin moet zich of terugtrekken in het zicht van de vijand, of hij moet een nieuwe, harde ronde van confrontatie beginnen en zijn beleid van de afgelopen zes jaar verlaten.” Alleen Jeltsins ”instinct en gezond verstand” kunnen hem nog redden uit ”deze stomme impasse”.

Het waren ongebruikelijk krachtige woorden voor de diplomatieke Kozirev. Hij is bitter dat de zes jaren dat hij Jeltsins buitenlandse beleid formuleerde, nu worden afgedaan als ja-knikkerij voor het Westen. Kozirevs uitval paste goed in de opgefokte sfeer in Moskou over de uitbreiding van de Navo. ''Anti-Navo-hysterie'', noemde Kozirev dat.

Er gaat geen dag voorbij of politici rollen over elkaar heen met anti-Navoverklaringen, de een nog krachtiger dan de andere. Jeltsin zelf doet er ook aan mee, met de steeds herhaalde beschuldiging dat de Navo een nieuwe koude oorlog dreigt uit te lokken, dat Amerika probeert Rusland weg te drukken uit Europa.

“Ik wil geen terugkeer naar de koude oorlog”, zei Jeltsin maandag tegen de Russische tv. “Maar om die te voorkomen moeten er gelijke voorwaarden zijn. Ik ben voor een multi-polaire wereld, niet een wereld waarin de Verenigde Staten iedereen rondcommandeert.”

Met een kracht die hij in geen maanden heeft vertoond, riep Jeltsin uit: “Hoe kunnen we een situatie verdragen waarin een militaire organisatie openlijk zijn activiteiten opvoert bij de Russische grenzen?” Volgens Jeltsin betekent de uitbreiding dat de Navo 750 kilometer verder kan reiken ”in de diepten van Rusland”.

Zo vlak voor een topontmoeting met Clinton toonde Jeltsin opmerkelijk weinig animo voor een compromis in Helsinki. “Onze diplomaten hebben genoeg concessies gedaan aan de Verenigde Staten. Verder kunnen we niet gaan. Nu is de beurt aan de VS om iets te doen en onze partnerschap te behouden.”

Wat de Russische diplomaten allemaal hebben weggegeven, liet Jeltsin in 't midden. Wat de Navo-uitbreiding betreft hebben de Russen nog helemaal geen concessies gedaan, althans niet in het openbaar. Het Russische verzet daartegen klinkt nog even principieel als in het begin: uitbreiding van de Navo kan logischerwijs alleen maar tegen Rusland zijn gericht. Moskou staat er nog steeds op dat de Navo zwart op wit stelt dat die uitbreiding militair weinig te betekenen heeft. Er worden geen kernwapens, troepen of ''infrastructuur'' geplaatst bij de nieuwe Navo-leden Polen, Tsjechië en Hongarije.

Dan nog blijft Rusland tegen. Want de Navo-plannen bieden een goede smoes voor koude-oorlogsgeneraals en communisten om militaire hervormingen in Rusland te blokkeren, zo luidt een gangbaar argument. Een stom argument, zei ex-minister Kozirev deze week. “Onze politici maken iedereen voortdurend bang met een mogelijke terugkeer van de communisten. Moet je dan verbaasd zijn dat de Oost-Europese landen zo ver mogelijk weg proberen te rennen van die gevaarlijke buur, met andere woorden: dat ze lid worden van de Navo?

Terwijl Rusland vroegere bondgenoten definitief verliest aan de Navo, knelt het de vroegere landen van de Sovjet-Unie stevig aan zijn zijde. Dat werd buurland Oekraïne deze week te gortig. De ''agressieve politiek'' van Moskou drijft Oekraïne naar de Navo, zei president Leonid Koetsjma. Tot nog toe deed Oekraïne heel voorzichtig met zijn beginnende Navo-contacten, juist om de grote Slavische broer Rusland niet voor het hoofd te stoten. Want Oekraïne en de andere landen van de voormalige Sovjet-Unie erkennen min of meer dat zij ''het nabije buitenland'' van Rusland zijn, een buitenland waar Moskou nog altijd meer te vertellen heeft dan in het ''gewone'' buitenland. Met uitzondering van de Baltische staten, die zich hard hebben afgekeerd van het Sovjet-verleden en die nu staan te trappelen om Navo-lid te worden, doen de ex-Sovjetrepublieken beleefd afstandelijk tegen het westelijk bondgenootschap. Als Moskou al zo moeilijk doet over Polen, Tsjechië en Hongarije, wat voor storm zou er dan uitbreken als de Navo oprukt binnen de vroegere Sovjet-Unie zelf?

President Koetsjma van Oekraïne heeft nu het taboe doorbroken. “Oekraïne is tegenwoordig een Europees land met zijn eigen identiteit en toekomst”, zei hij. “Of Oekraïne wel of geen lid van de Navo wordt, een terugkeer naar het verleden is uitgesloten.”

Oekraïne laat zich dus niet meer in het gelid commanderen door Moskou. Net zomin als de andere landen met een Sovjet-verleden. Navo-chef Solana doet al voor de tweede keer dit jaar een ronde langs zuidelijke buren van Rusland en overal wordt hij hartelijk ontvangen. Nergens krijgt hij op z'n kop omdat de Navo de Russen bruskeert. Dat steekt in Moskou.

Rusland staat vrijwel alleen. Dreigende taal over een nieuwe koude oorlog klinkt daardoor niet meer geloofwaardig. Van de weeromstuit schreeuwt Moskou nog harder. En toch zal Jeltsin vandaag of morgen zaken moeten doen in Helsinki. Vriend Bill zal hem moeten redden.