theater

Tournee t/m 23-12, o.a. Amsterdam 22-10 en 3/5-12, Rotterdam 9+10-11; verdere info: 050-5711612.

Peter te Nuyl, die het stuk bij Noord Nederlands Toneel regisseerde ('Spoken' ging afgelopen zaterdag in de Groninger Schouwburg in première), heeft zich daar niet tegen verzet. Het lijkt er eerder op of hij zich met de gegeven situatie heeft vereenzelvigd om van daaruit te zoeken naar accenten die het doen en laten van de personages ook nu herkenbaar maken. Het is een klassiek te noemen, respectvolle benadering, die op de kracht van het origineel vertrouwt, maar die het publiek niet confronteert met een dwingende visie, die zich van gedateerde omstandigheden en (morele) opvattingen losweekt.

Het stuk is wel bewerkt, ingekort voornamelijk, maar de terminologie in de zeer zuivere vertaling van Karst Woudstra is gehandhaafd. Als een vergelijking wordt gemaakt tussen een 'gevallen vrouw' en een 'gevallen man' - 'totaal verschillend', vindt dominee Manders - dan werkt dat vooral op de lachspieren als een bizarre, prefeministische uitspraak. Iets dergelijks geldt voor de ontzetting van diezelfde Manders in een discussie over ongehuwd samenwonenden, als hij ontdekt dat zijn gesprekspartner zulke mensen 'zelfs op zóndag' bezoekt.

Kwezel

Op zulke momenten ga je je afvragen hoe het mogelijk is dat mevrouw Alving, de eigenlijke hoofdpersoon in het stuk, ooit liefde voor zo'n wereldvreemde kwezel heeft gevoeld, in plaats van dat je doordrongen raakt van de tragische affiniteit tussen twee mensen die gewend zijn een façade op te houden. Want dat doen ze om niet met de heersende conventies strokende denkbeelden en gedrag te verbergen, ook al houdt mevrouw Alving er in wezen verlichter ideeën op na dan haar levenswijze doet vermoeden.

Mevrouw Alving is in het verleden weggelopen van haar liederlijk levende echtgenoot, maar dominee Manders, bij wie ze haar toevlucht zocht, verwees haar toen scherp terug naar haar echtelijke plichten. Haar zoontje Osvald (een wat sloom opstandige Dirk Zeelenberg) bracht ze elders onderdak, opdat hij geen weet zou hebben van de huiselijke hel, waar ook de dienstmeid zwanger werd gemaakt en met geld werd weggestuurd om een vader voor haar kind te zoeken. Het wrange geval wil, dat Osvald niet alleen de 'levenslust' van zijn vader heeft geërfd, maar ook diens door syfilis veroorzaakte ziekte en tot overmaat van ramp verliefd raakt op het inmiddels bij zijn moeder in dienst genomen halfzusje Regine (een felle Fabiënne Meershoek).

En mevrouw Alving maar worstelen hoe ze opening van zaken kan en moet geven. Bij Petra Laseur is die worsteling te zien, maar teveel aan de buitenkant. Het lijkt of ze (nog) geen vat op het karakter heeft gekregen. Haar vertwijfeling aan het eind, als de doodzieke zoon haar vraagt om een fatale dosis morfine, is pathetisch, niet het gevolg van een innerlijke strijd.

De mannen komen er bij Te Nuyl niet best af. Achterbaksheden logenstraffen mooie praatjes. De door Romke de Leeuw wat al te stijfjes gespeelde stiefvader van Regine wordt, behalve als schunnige leugenaar, in een 'grijp'scène met Regine voorgesteld als potentiële verkrachter. Het zet Regines latere beslissing om hem naar zijn zogenaamde zeemanshuis te volgen in een wat vreemd daglicht. Veel geraffineerder is de door Adriaan Olree mooi gespeelde schijnheiligheid van dominee Manders, die elke buitenechtelijke aanraking heftig afwijst, maar wel de knieën van menrouw Alving intiem beroert en de prille borstjes van Regine beloert.

Halfslachtigheid

'Spoken' is een deels onderhoudende voorstelling, die zich niet aan de achterhaalde en drakerige elementen ontworstelt, en daardoor laveert tussen stijlvol en ouderwets. Een halfslachtigheid die eveneens terug te vinden is in de aankleding. De kostumering (Rien Bekkers) refereert aan Ibsens tijd. Het sobere decor van Mirjam Grote Gansey, een koele ruimte met blauwzwarte lambrizering en deuren, is een tijdloze verwijzing naar de sombere, binnenshuis gehouden ellende. Van de scheuren in de muren maakt lichtontwerper Reinier Tweebeeke fraai gebruik om subtiel het buitengebeuren in dit familiedrama te betrekken.