Hadden Kamerleden op school maar filosofie gehad

De auteur is filosoof en docent Nederlands.

De inrichting van het onderwijs in de bovenbouw van havo en VWO gaat met ingang van het cursusjaar '98/'99 ingrijpend veranderen. In deze tweede fase dienen leerlingen zich te profileren in een bepaalde richting. Ze kunnen daarbij kiezen uit de volgende vier profielen: cultuur en maatschappij, economie en maatschappij, natuur en gezondheid, natuur en techniek.

Het studieprogramma van alle leerlingen in de tweede fase zal een gemeenschappelijk deel, een profieldeel en een vrij deel omvatten. In het gemeenschappelijke deel zitten de vakken die voor alle leerlingen verplicht zijn, zoals Nederlands en Engels. In het profieldeel zitten de vakken die specifiek zijn voor een bepaald profiel, zoals biologie voor het profiel natuur en gezondheid. Het vrije deel, dat zo'n 20 procent van het hele studieprogramma omvat, kan iedere leerling naar eigen inzicht invullen. Bijvoorbeeld met vakken uit een ander dan het gekozen profiel. Of met vakken als Fries en informatica.

Tegen de wens van de staatssecretaris van onderwijs Netelenbos in wil een meerderheid van de onderwijsspecialisten in de Tweede Kamer het vak filosofie, dat van de staatssecretaris een bescheiden plaats in het profiel cultuur en maatschappij had gekregen, inruilen tegen het nieuwe vak culturele en kunstzinnige vorming (CKV). Je vraagt je af wat deze onderwijsspecialisten bezielt.

Culturele en kunstzinnige vorming is namelijk al een vak in het gemeenschappelijk deel, dat voor alle leerlingen verplicht is. Zeker in een tijd die gedomineerd wordt door marktgericht denken is het een goede zaak leerlingen in aanraking te brengen met de intrinsieke waarde van kunst en cultuur. De plaats van culturele en kunstzinnige vorming in het gemeenschappelijk deel staat dan ook niet ter discussie. Het draait om CKV-2, een vervolg op en verdieping van CKV uit het gemeenschappelijk deel. Het voorstel is nu om CKV-2, dat overwegend theoretisch van aard zal zijn en met name esthetica en cultuurfilosofie gaat omvatten, op te nemen in het profiel cultuur en maatschappij. En wel ten koste van het vak filosofie.

Steeds meer mensen raken overtuigd van het belang van filosofie in het voortgezet onderwijs. Dat gold al langer voor de onderdelen logisch redeneren en ethiek, en nu ook voor de wijsgerige reflectie op kunst en cultuur. Maar in plaats van deze filosofische deeldisciplines hun natuurlijke plaats te geven in een zelfstandig vak filosofie, worden ze ondergebracht bij andere vakken: bij Nederlands, bij godsdienst of levensbeschouwing en nu dus bij het nieuwe vak CKV. Met als gevolg dat filosofie de facto gegeven wordt door dominees, leraren Nederlands, tekenleraren en muziekdocenten in plaats van door degenen die daarvoor opgeleid en bevoegd zijn.

Het is de bedoeling dat het onderwijs in de tweede fase een geheel nieuwe structuur krijgt. Met als belangrijkste karakteristiek: zelfstandig leren. De bovenbouw van havo en VWO dient in deze visie een 'studiehuis' te worden, waarin leerlingen in toenemende mate zelfstandig en onafhankelijk van hun docenten bezig zijn kennis en vaardigheden te verwerven. Waar dit nieuwe onderwijsconcept in essentie op neerkomt, is dat de leerlingen door te reflecteren op hun eigen leerproces greep op dat proces krijgen en het in positieve zin kunnen beïnvloeden. Daarmee zullen ze voor de verwerving van de vereiste kennis en vaardigheden hun docenten steeds minder nodig hebben.

Leerlingen moeten, met andere woorden, leren nadenken. Over zichzelf, hun innerlijke roerselen en de wereld der verschijnselen. Leren nadenken: dat is nou precies datgene wat filosofie-onderwijs beoogt. Ten aanzien van de meeste onderwijsspecialisten in de Tweede Kamer kun je alleen maar betreuren dat het vak filosofie niet jaren eerder is ingevoerd.