Voor het brengen van slecht nieuws is moed nodig door

De auteur is leraar recht aan Hogeschool 'De Vijverberg-Felua' te Ede.

Ik vind dat Jan de Boers hartekreet een brede maatschappelijke discussie verdient. We hebben nu nog een democratie, laten we die dan ten volle benutten. De discussie moet gaan over drie vragen: is Jan de Boers diagnose juist? Is zijn beleid, zijn pakket maatregelen juist (correct, toereikend, effectief)? Moet de uitvoering van dit beleid afgedwongen worden?

Laten we er geen woorden aan vuil maken: de diagnose is juist. De situatie is kritiek. Dat wisten we al toen het eerste rapport van de Club van Rome uitkwam. En laten we dus niet de toer opgaan dat dit depressieve bespiegelingen zouden zijn van een levensmoede oude man. Ook cynische opmerkingen in de richting van: 'Na jou de zondvloed' mogen meteen de prullenbak in.

Er is stevig beleid nodig. Je kunt een drenkeling niet een beetje redden. Jan de Boers doelen kunnen wat mij betreft worden vastgesteld, in ieder geval het tweede, derde en vierde doel. Het eerste doel (maximaal één kind per gezin) verdient commentaar. Ik zou daar twee van maken. Als alle gezinnen twee kinderen krijgen daalt de wereldbevolking in aantal. 'Alleenstaande' kinderen zouden bovendien als goden worden behandeld en in hun eentje alle verwachtingen van hun ouders moeten waarmaken; dit worden arrogante, verwende, asociale monsters.

Het vijfde doel begrijp ik niet goed. Moeten mensen uit dichtbevolkte streken weg naar dun bevolkte gebieden? Als de inkomensnivellering al heeft plaatsgevonden (tweede doel), is er toch geen reden meer om naar graziger weiden te vertrekken? Wordt dit per land of mondiaal bekeken?

Er zijn nog wel andere maatregelen te bedenken, maar die komen wel in het kielzog van de reeds genoemde.

Profetisch

Maar waar wordt dit beleid vastgesteld? Dat kan eigenlijk alleen op VN-niveau. Maar dat stelt nog weinig voor zoals we het afgelopen jaar in ex-Joegoslavië weer hebben gezien. De Navo kunnen we hier buiten houden. Is dit iets voor het Europese parlement? Europa zal er niets voor voelen zijn economische belangen uit te leveren aan de USA en Japan. Kan Nederland op z'n eentje alvast beginnen? Het lijkt me onmogelijk dat wij uit de Europese trein stappen. Dus weer de blik op de Verenigde Naties gericht. Kan onze ambassadeur in de Assemblee een vlammend betoog houden en bondgenoten werven voor dit standpunt. Misschien kan er toch in Europese kring steun geworven worden. Het beleid moet in ieder geval gehoord worden en herkend als profetisch.

Het is realistisch van Jan de Boer om de onwil en onmacht van de politiek aan de kaak te stellen. En daar horen wij als volk bij. Als we ze in ex-Joegoslavië hun gang haden laten gaan, hadden ze elkaar allemaal uitgemoord. Die mensen konden de vrijheid niet aan, zeggen wij. Maar Jan de Boer wijst ons terecht: ook wij kunnen de vrijheid niet aan. Wij laten de zaak op haar beloop, steken de kop in het zand en hopen dat de wetenschap en de politiek alles wel zal oplossen. In de politiek heerst ook het idee dat het wel meevalt. Premier Kok heeft het nog niet nodig gevonden zich in een televisietoespraak tot het volk te wenden. Hij laat het aan koningin Beatrix over om een appèl op ons geweten en onze inzet te doen. Minister De Boer heeft zelfs één autoloze zondag per jaar nog niet op haar lijstje staan.

En wij zelf? Wij kunnen buiten nog gewoon ademhalen. De bossen herstellen zich, zegt men. De Rijn wordt schoner, lezen we. Er is weer een voorraadje aardgas gevonden. In de Fujila-laboratoria maken micro-organismen vervuilde lucht schoon. De katalysatoren zeven veel vuil weg. We verzamelen onze batterijen en laten onze afgewerkte motorolie en frituurvetten niet meer het riool inlopen.

Jan de Boer zegt onomwonden dat het tijd is voor een sterke man, anders wordt het een zootje. Hij weet van de jaren dertig in Duitsland en toch zegt hij zoiets. Dan moet hij wel wanhopig zijn. En hier ligt dan ook mijn grootste bezwaar. Dwang lost niets op. Dwang maakt onmachtig, ontkent verantwoordelijkheid, gaat niet uit van een geweten en kweekt een diep verzet. Ook dat zagen we in ex-Joegoslavië: de agressie woedde na de Tweede Wereldoorlog ondergronds door als een veenbrand. Dwang werkt niet in de opvoeding, niet in het onderwijs, niet op de werkvloer. Wat is de waarde van een schoon milieu waarin mensen leven die niet zelf verantwoordelijk mogen zijn, die verondersteld worden geen geweten te hebben en niet na te denken?

Kostbaar

Anderzijds komen we er ook niet met spotjes op tv. Nodig is een hernieuwd praten met elkaar over het feit dat de wereld een dorp is, dat we slechts één aarde hebben, dat iedere mens medemens is, dat ieder leven kostbaar is. Ieder van ons heeft een geweten. Dat moet aangesproken worden. Duidelijk moet worden dat je moedig moet zijn om in te leveren, om te delen (Arafat spreekt over de vrede van de moedigen). De zachte krachten zullen het winnen. Dat is heel iets anders dan softe campagnes. Er is moed nodig om slecht nieuws te brengen. Er is moed nodig om je geweten te raadplegen. Er is moed nodig om af te zien van 'verkregen rechten'. Er is moed voor nodig om de leegte van ons volgevreten en ons kapot amuserende bestaan te erkennen. Het vereist veel respect voor de schepping, voor de mensen om je heen en voor jezelf.

Het wordt ook belangrijk om te dromen van het andere bestaan. Het bevrijde volk Israël verliet de zekerheid van het slavenbestaan om op weg te gaan door de woestenij naar een land dat niemand kende, maar waarvan gezegd werd dat het leven er goed was.