Regisseur Wolfgang Becker: Opeens een happy end, dat vind ik walgelijk 'KINDERSPIELE'

Amsterdam-Cinecenter.

Gelukkig kan men de jeugd van de elfjarige Micha moeilijk noemen. Het bleke ventje zoekt zijn weg tussen de terreur van thuis en de verveling van straat. Thuis is hij verantwoordelijk voor zijn monsterlijke grootmoeder en zijn pesterige broertje. Vader heeft losse handen, moeder gaat elders wonen. Er is niemand die om hem geeft. Door zijn vriendje wordt Micha vooral gebruikt om de ontdekking van seks en geweld op uit te proberen. Het is begin jaren zestig in West-Duitsland. Micha kan geen kant op in dit benauwde arbeidersmilieu.

De treurigheid van Micha's omstandigheden en de lelijkheid van zijn leefwereld bieden geen enkele ruimte voor ontsnapping. Het maakt 'Kinderspiele' tot een opmerkelijke en krachtige film: hier zijn geen concessies gedaan, hier is grauw ook werkelijk grauw. Af en toe valt er wel iets te lachen, maar dan toch altijd met een wrange ondertoon. Om een oma die niet zelf van de wc kan komen, bijvoorbeeld. Het failliet van de gezinsstructuur wordt pijnlijk duidelijk. De acteurs, met voorop Jonas Kipp als Micha, zijn uitstekend.

Voor Wolfgang Becker (1954) is 'Kinderspiele' al bijna een oude film. Zijn oeuvre is nog bescheiden. Met zijn eindexamenfilm 'Schmetterlinge' won hij verschillende prijzen, tegenwoordig maakt hij voor Sony documentaires over musici op laser-disc. 'Kinderspiele' werd gedraaid in 1991 en voltooid in 1992. Eigenlijk was hij alleen bedoeld voor tv, gemaakt in opdracht van ZDF. Na een jaar gestechel over geld en rechten kwam de film vorig jaar september in de Duitse bioscoop. De Nederlandse uitbreng valt vrijwel samen met de vertoning op ZDF, jongstleden zondag.

Becker ziet weinig verschil in het werken voor tv of bioscoop. “Ik werk voor tv alsof ik voor de bioscoop werk. De enige concessies die ik heb gedaan zijn ingegeven door het budget, niet door inhoud of stijl. Wijde shots waren bijvoorbeeld te duur omdat dan de hele straat in beeld komt die dan aan de jaren zestig had moeten worden aangepast.”

Vorig jaar werd 'Kinderspiele' inzet van een discussie tijdens Cinekid, het jaarlijkse festival voor kinderfilms. De vraag was of de film wellicht verboden moest worden voor kinderen omdat hij voor hen te zwaar zou zijn. 'Kinderspiele' werd meteen een omstreden film. Becker: “Die controverse kwam voor mij totaal onverwacht. Achteraf heb ik het gevoel dat de festival-organisatie mij heeft gebruikt om extra publiciteit te krijgen. Het was hun opzet om een controverse uit te lokken, maar dat gebeurde achter mijn rug om. De discussie die aan de film werd gewijd was wel goed: hele voorzichtige vragen en geen moralistische afkeur. Erg grappig was dat na een half uur getwijfel van allerlei deskundigen een veertienjarige jongen opstond en uitriep: 'Waar hebben jullie het toch over? Waarom denken volwassenen toch altijd dat ze ons moeten beschermen? Wij kennen deze problemen van dichtbij.' Kinderen van die leeftijd begrijpen de film beter dan volwassenen, want die worden afgeleid door hun schuldgevoel.”

Het misverstand is waarschijnlijk dat 'Kinderspiele' oorspronkelijk als kinderfilm werd gepresenteerd.

“Dat klopt. Ik vind de film niet geschikt voor kinderen onder de twaalf jaar, maar wel vanaf die leeftijd. In Duitsland legde het achterhaalde keuringsinstituut de grens bij zestien jaar. Schandalig. De film mocht daardoor niet vóór 22.00 uur 's avonds worden uitgezonden. We hebben vijfhonderd schoolkinderen naar de film gestuurd en ze een enquête laten invullen. Ze vonden het een trieste film, maar begrepen alles en waren absoluut niet geschokt. De ZDF is toen gezwicht en heeft de film op 20.00 uur 's avonds gezet, hem zelfs tot film van de maand gebombardeerd.”

Wat 'Kinderspiele' tot zo'n zware film maakt, is dat er geen ontsnapping mogelijk is. Er is geen relativering van de treurigheid.

“Daar ben ik het niet mee eens. Waar mensen van schrikken is dat ik niet het stripgeweld uit actiefilms laat zien, maar psychologisch geweld. Maar het is niet alleen maar triest, er zit wel degelijk humor in.”

Het gaat wel allemaal één kant op met Micha: de verkeerde.

“Het is een serieus onderwerp. Ik wilde per se de valse melancholie die zoveel jeugdherinneringen ontsiert vermijden. Amerikaanse films worden verteld vanuit een nostalgisch gezichtspunt. Vijf minuten voor het einde krijgt het verhaal een draai en volgt er opeens een happy end. Dat vind ik walgelijk. Het is een leugen, een goedkope oplossing. Ik wilde het niet oplossen door plotseling met een goede oom op de proppen te komen. Bij Amerikaanse films kun je altijd zeggen: 'it's only a movie'. Ik wil dat ze dat bij mijn film niet kunnen zeggen. Ze moeten het meenemen naar huis. Het is niet aan mij om de problemen op te lossen.”

De fatale climax van de film is naar mijn gevoel buiten proportie. Botst dat einde niet met het voorafgaande realisme?

“De film geeft een worst-case-scenario, het hoeft niet zo te gaan. Voor mij is het geen tegenstelling. Toen ik begon te schrijven wist ik al dat het fataal zou eindigen, elke schrijver weet zoiets vantevoren. 'Romeo en Julia' kan onmogelijk een happy end hebben. Dat kan bij mijn film ook niet.”

Acht u de situatie in de film nog steeds representatief voor de situatie nu, dertig jaar later?

“Uiterlijk is er veel veranderd, maar de mechanismen binnen het gezin zijn gelijk gebleven. Alleen de grootouders zijn tegenwoordig verdwenen. Voor mij waren zij als kind belangrijker dan mijn ouders omdat die geen tijd hadden, die moesten maatschappelijk presteren. Niet de feiten, maar de sfeer van de film is autobiografisch. Ik koos voor de jaren zestig omdat ik die ken als kind. Ik kan kinderen wel vragen hoe het nu is om kind te zijn, maar ik kan er emotioneel niet in opgaan. Wat ik zelf heb meegemaakt behoort aan mij.”