Turkse activiste probeert kleuters al verdraagzaamheid bij te brengen

Zeven jaar woonde ze vanwege studie in Amerika. Bij terugkomst in Istanbul deinde haar zoontje ineens enthousiast mee op de golven van Turks nationalisme, erg in de mode de laatste tijd. Zette hij zich tegen zijn moeder af? Op zekere dag kwam hij thuis met om zijn hals de ayyildiz, het nationale symbool van halve maan en ster.

“Ik heb toen met hem gepraat”, zegt Tül Akbal Sualp (35). “Ik heb namen genoemd van vriendjes waarmee hij in New York speelde. Ze behoorden tot alle mogelijke nationaliteiten. Ik legde hem uit dat hij, als het aan die nationalisten lag, nooit meer met die vriendjes zou mogen spelen, omdat ze geen Turken waren.”

Onlangs was de Turkse mensenrechtenactiviste Tül Akbal Sualp in Amsterdam, op uitnodiging van Amnesty International, vanwege de actieweek tegen schending van mensenrechten van vrouwen. Ze is psychologe, maar haar echte belangstelling gaat uit naar de film. Aan de Bogaziçi-universiteit in Istanbul doceert ze de geschiedenis van de film.

De reden voor haar komst naar Nederland zijn haar activiteiten bij de Turkse Stichting voor de Mensenrechten (HRFT). Die stichting heeft drie belangrijke activiteiten: het oplappen van mensen die in gevangenschap zijn gefolterd, het aanleggen van documentatie over schendingen van de mensenrechten, en voorlichting over mensenrechten, onder andere aan kinderen. Voor dat laatste heeft HRFT eigen kleuterscholen opgezet.

Met kleuters over folteren praten? “Dat zou monsterlijk zijn”, lacht Tül. Wel proberen ze de kleintjes al iets bij te brengen van verdraagzaamheid. Heel subtiel dingen duidelijk maken. Aan volwassenen zijn zulke inspanningen vaak niet besteed. Velen geloven de verhalen over foltering niet, denken dat hun regering daartoe niet in staat is. Alle ontzetting in het buitenland ten spijt is foltering in Turkije zelf nauwelijks een issue, zegt Tül.

Dingen duidelijk maken, dat is ook het doel van de hulpverleners op de vier behandelcentra van de HRFT, in Ankara, Izmir, Istanbul en Adana. Het zijn vrijwillige artsen en psychiaters. De laatsten passen een vrij harde psychologische methode toe. De slachtoffers moeten daarbij een duidelijk inzicht krijgen in de situatie waarin ze verkeren, de veranderde en vaak onprettige werkelijkheid. Dat is vooral van belang bij mensen die lang gevangen hebben gezeten.

De meeste mensen die voor hulp bij de HRFT aankloppen, behoren tot linkse organisaties. Ze hebben foltering zeer bewust ingecalculeerd. Het is een wezenlijk onderdeel van hun strijd. Iedereen reageert verschillend op de mishandelingen, maar bijna altijd is steun van familie en politieke vrienden van essentieel belang. Die moeten je na afloop opvangen, je het idee geven dat het allemaal zin heeft gehad. En daar zit het probleem voor de langgestraften.

Veel van hun politieke vrienden van weleer zijn in de loop van de jaren een ander leven begonnen, hebben het politieke activisme vaarwel gezegd. Zijn bijvoorbeeld in zaken gegaan. In Turkije zijn de politieke tegenstellingen nog steeds stukken feller dan in Nederland. Maar de samenleving is wel enorm veranderd.

Wie de afgelopen 15 jaar in een cel heeft doorgebracht herkent een stad als Istanbul nauwelijks terug, zoveel is erbij gebouwd. Maar erger is de psychische verlatenheid waarin iemand terecht kan komen, voor wie de politieke geloofsovertuiging het anker was dat het mogelijk maakte gevangenschap en foltering te overleven, en die buiten merkt dat de vrienden van weleer aan de idealen van toen geen boodschap meer hebben. In de behandelcentra leren ze de werkelijkheid onder ogen te zien, zonder franje, met een scherp oog voor mogelijkheden en onmogelijkheden, zodat ze toch verder kunnen leven.

De autoriteiten maken het haar organisatie niet erg moeilijk. Het is weer een voorbeeld van de tweeslachtigheid van Turkije: het folteren gaat door, maar mensen die de gevolgen ervan bestrijden, kunnen hun gang gaan. Toch raakte Tül, met andere leden van HRFT, verwikkeld in een rechtszaak. Veel zorgen maakt ze zich niet. Het heeft te maken met het beruchte artikel 8 van de strafwet, gericht tegen mensen die de staat gewapend of propagandistisch aanvallen. Het is de breidel bij uitstek van de vrije meningsuiting. Het Europese parlement loopt er tegen te hoop, en afschaffing lijkt onvermijdelijk als Turkije de douane-unie wil met de Europese Unie. Tül en andere leden van de HRFT hebben allerlei artikelen en toespraken die op grond van artikel 8 waren verboden, gebundeld en opnieuw uitgegeven. Het proces dat ze daarmee uitlokten had een vliegende start. Tot hun vrolijke verbijstering zei de openbare aanklager dat artikel 8 waarschijnlijk in strijd was met de grondwet. Ze vragen zich nu af of via de rechtbank zal lukken waar het parlement nog niet aan wil, namelijk afschaffing van het gewraakte artikel.

Het is een lichtpuntje in een tijd die weinig aanleiding tot vreugde geeft. “1994 en 1995 waren slechte jaren”, zegt Tül. De folteringen namen toe, ook de verdwijningen. Het zijn er nu per jaar tientallen. Veel talrijker zijn de onopgeloste, kennelijk politieke moorden. Zelden staat onomstotelijk vast wie ze hebben gepleegd, maar meestal kun je, op grond van de overtuigingen van het slachtoffer, wel raden wie de daders zijn: de geheime dienst, de Koerdische afscheidingsbeweging PKK, de fundamentalistische Hezbollah, of nog andere groepen. De pogingen tot democratisering, ondernomen om de EU gunstig te stemmen, doet Tül af als 'ruiten wassen'. Ze klaagt vooral over het toenemende nationalisme en fundamentalisme. Etnische conflicten noemt ze de ziekte van deze tijd. “Ze willen ons doen geloven dat de Turkse cultuur maar één oorsprong heeft. Maar hoe weten ze dat nou? We hebben bijvoorbeeld zoveel gemeen met de Grieken, of we dat leuk vinden of niet. In de muziek, in grappen, eten. Het kan best dat allemaal kleine gebaren dateren uit de Byzantijnse periode. Hoe kun je dan zeggen dat we maar één oorsprong hebben?”

Wat vindt ze van de opvatting, die ook in Nederland veld wint, dat cultuurrelativisme fout is en dat we ronduit moeten erkennen dat de westerse cultuur superieur is, omdat de waarden van humanisme en mensenrechten daarin het beste tot hun recht komen?

Tül: “Ik word daar doodmoe van. Mensen die dat zeggen moeten één ding begrijpen: ook wij hebben mensen die zeggen dat onze cultuur het beste is. En je hebt ze ook in Japan of in Saoedi-Arabië. Met zulke opvattingen gooi je deuren dicht en schep je uiteindelijk de chaos waarin geen contact meer mogelijk is.”