Burn-out

Een dag of veertien geleden heb ik op een congres gesproken over de cultuur van de middelbare school. Die deugt in veel gevallen niet, verkondigde ik, en daaraan is te wijten dat vooral oudere leraren het vaak moeilijk hebben. Kenmerkend voor die cultuur, lichtte ik verder toe, is haar chaotische karakter. Van veel kanten is op mijn uitspraken gereageerd. Daarbij bleek dat niet alle gevallen even goed werd begrepen waar ik op doelde. Vandaar dat ik van deze column gebruik maak om dit toe te lichten.

Om te kunnen lesgeven moet er in het leslokaal een zekere rust heersen. U begrijpt dat het voor een leraar niet eenvoudig is die te bewerkstelligen als het gewoon is dat leerlingen zich buiten het lokaal rommelig en lawaaierig gedragen. De leraar begint dus iedere les met 'de meute te temmen', zoals een leraar mij onlangs vertelde. En hij vermeldde daarbij trots dat hem dat uitstekend lukte. Het duurde elk schooljaar een paar weken, en dan wisten ze waar ze met hem aan toe waren. Bij hem mochten de leerlingen duidelijk minder dan bij veel andere leraren, lichtte hij toe, hij hield zich aan de regels, hij liet niet over zich lopen.

Wat hij daarmee impliciet te kennen gaf, was dat veel collega's zich niet aan de afgesproken regels hielden en dat nu maakt het werk van leraar onnodig extra vermoeiend. Nu denkt u misschien, wat is die Leo Prick een Pietje Precies, leraren hoeven toch niet allemaal hetzelfde te zijn?

Laat ik wat ik bedoel daarom uitleggen aan de hand van het voetbalspel. Daar kennen we de buitenspelregel. De toepassing van die regel vormt vaak de aanleiding tot discussies van net wel of net niet. De ene scheidsrechter kan zulke protesten beter hanteren dan de andere, maar geen scheidsrechter die de regel als zodanig ter discussie stelt. Zou hij dat wel doen en van mening zijn dat over een klein beetje buitenspel niet al te moeilijk wordt gedaan, dan is dat zijn laatste wedstrijd geweest. Eigen stijl, prima, maar marchanderen met overeengekomen regels, dat leidt onontkoombaar tot uitzichtloze discussies, ongenoegen, verwarring, meten met twee maten, boosheid, chaos.

De VPRO heeft ooit een vierdelige serie uitgezonden over een 4 havo-klas. Iedereen die ik later daarover sprak en zelf niet in het onderwijs werkte was het meest onder de indruk geraakt van de rommelige sfeer in de school. En iedereen die wel in het onderwijs werkte, herkende het wel degelijk, al vonden vooral schoolleiders dat het bij hen gelukkig een stuk minder was. Een mening overigens die door leerlingen niet werd gedeeld: die herkenden het allemaal van a tot z.

Die rusteloosheid van de werkomgeving school heeft een negatief effect op het welbevinden van de mensen die er werken. Je kunt als leraar namelijk niet terugvallen op algemeen aanvaarde gedragsnormen, wat betekent dat je je eigen normen moet stellen en die vervolgens nog eens aanvaard moet zien te krijgen ook.

Dat blijkt voor velen een uitputtende bezigheid. Het eind van dit proces noemen we burn-out.