Heffing 0,05 procent zou 150 miljard dollar per jaar opbrengen

De auteur is algemeen financieel woordvoerder van de PvdA-fractie in de Tweede Kamer en hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam.

De economische groei in de twee grootste G7-landen is immers teleurstellend. De economische groei in de VS neemt af, zodat het gevaar van een harde in plaats van een zachte landing reëel is. Canada lijkt meegesleurd te worden. Een grote potentiële afzetmarkt voor de VS en Canada, Mexico, verkeert in crisis. De economische groei is in Japan amper begonnen. Bovendien kampt Japan met gigantische ongedekte kredieten (bijna 1000 miljard dollar!) en grote verliezen in het bankstelsel. De economische groei in Duitsland en Frankrijk is redelijk maar kwetsbaar.

De wereldeconomie lijkt af te stevenen op een recessie. Waarom heeft Duitsland dan het initiatief niet genomen voor een renteverlaging, gevolgd door Frankrijk (en Nederland)? De VS, Japan en misschien zelfs het Verenigd Koninkrijk hadden dan ook de rente kunnen verlagen.

Door het ontbreken van een gecoördineerde verlaging van de rente is een kans gemist om de werkgelegenheid te stimuleren. De G7-leiders gaan het probleem van de werkloosheid nu bespreken op een top begin volgend jaar in Parijs.

De G7-leiders willen steun geven aan IDA, het loket van de Wereldbank voor zachte leningen, maar de omvang is niet duidelijk. Ook willen zij de controlerende taken van het IMF versterken. Belangrijker is dat zij hebben ingestemd met het voorstel van de Amerikaanse minister van financiën Rubin om het IMF-fonds voor de bestrijding van financiële crises (de 'algemene leningen overeenkomst') te verdubbelen tot ruim 50 miljard dollar. Gezien de hoge kosten van de huidige reddinsoperatie voor Mexico waarvan het leeuwendeel door de VS opgebracht moet worden, kan Rubin enig eigen belang niet ontzegd worden.

Daarom plaats ik twee kanttekeningen bij dit voorstel.

Ten eerste, het was beter geweest indien dit IMF-fonds niet alleen gebruikt zou worden voor de bestrijding van financiële crises, maar ook voor zinvolle hulp aan ontwikkelingslanden en humanitaire (vredes)operaties. Ten tweede, er is geen overeenstemming bereikt over de voeding van een dergelijk IMF-fonds. Het Amerikaans-Britse voorstel om de goudvoorraad aan te spreken stuitte immers op Europese bezwaren.

Daarom is het jammer dat de invoering van een 'flitstax' op internationale speculatieve transacties niet besproken is.

Per dag flitst er 1000 miljard dollar over de grenzen. Deze financiële transacties hebben weinig te maken met de onderliggende reële economie, terwijl ze vaak negatieve gevolgen hebben voor investeringen en werkgelegenheid. De belangrijke valuta zijn bijzonder kwetsbaar voor speculatieve aanvallen. Een spectaculair voorbeeld is de aanval van George Soros op het Britse pond, welke het Verenigd Koninkrijk dwong het EMS (Europese monetaire stelsel) te verlaten. De Amerikaanse minister van financiën, Rubin, stelde terecht dat de ervaringen met Mexico aantonen dat slecht beleid en speculatieve markten in korte tijd de financiën van een land kunnen vernietigen en financiële instabiliteit in de wereld veroorzaken.

Wellicht had een flitstax de kwalijke gevolgen van de recente Mexicaanse crisis en vergelijkbare crises kunnen vermijden.

Doel van de flitstax, een voorstel van de Nobelprijswinnaar James Tobin, is een rem op de speculatieve geldtransacties en kapitaalstromen in de wereld van vandaag.

Een flitstax van 0,05 procent op alle transacties levert ongeveer 150 miljard dollar per jaar op. Dit geld kan in een centrale pot gestort worden en vervolgens worden gebruikt voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling in de armste landen. Met een flitstax van zo'n beperkte omvang komt grofweg drie keer zoveel geld beschikbaar als de totale ontwikkelingshulp van de rijke landen.

Deze middelen zouden voornamelijk gebruikt moeten worden voor primair onderwijs (met name van meisjes), elementaire gezondheidsvoorzieningen, krediet voor startende ondernemers en milieuhulp in de ontwikkelingslanden. Sommigen pleiten voor het gebruik van deze middelen voor de financiering van de Verenigde Naties. Daarnaast kunnen deze middelen ingezet worden voor humanitaire (vredes)operaties en bestrijding van internationale finaciële crises.

Door een klein beetje zand te strooien in de wielen van het internationale speculatieve kapitaalverkeer krijgen nationale regeringen meer autonomie om reële rentevoeten meer in overeenstemming te brengen met nationale behoeften. Een flitstax is een moderne, marktconforme en generieke beperking op het internationale kapitaalverkeer en is daarom niet zo verstorend. De schadelijke gevolgen voor legitiem internationaal kapitaalverkeer blijven immers beperkt.

De hopeloos bureaucratische en nationalistische kapitaalbeperkingen van vroeger moeten vermeden worden.

Kolossale hoeveelheden geld worden momenteel ingezet om door middel van arbitrage verschillen tussen internationale rentevoeten te elimineren en te speculeren op wisselkoersen. Met een flitstax zijn nationale rentevoeten niet meer meedogenloos aan elkaar gekoppeld. Zo kunnen landen met hoge werkloosheid gemakkelijker een lage rente en landen met inflatie een hogere rente bewerkstelligen, zonder dat dit allerlei schommelingen in wisselkoersen teweeg brengt.

Onbelemmerd internationaal kapitaalverkeer kan slecht uitpakken voor de economie zoals de gewone burger die beleeft, en daarom pleiten steeds meer mensen voor een flitstax als een correctie op overefficiënte, snel reagerende internationale kapitaalmarkten. De wat tragere goederen- en arbeidsmarkten, die nu eenmaal gekenmerkt worden door veel hogere transactie- en transportkosten en minder scherpe verwachtingen, krijgen dan meer kans om ongestoord tot ontwikkeling te komen.

Ook Maynard Keynes stelde al dat een belasting op financiële transacties het evenwicht verschuift van speculanten die moeten gokken hoe andere speculanten zich gaan gedragen (en de 'self-fulfilling prophecies' die daarbij behoren), naar een meer lange-termijnbenadering die het bedrijfsleven en de werkgelegenheid ten goede komt. Bovendien worden allerlei speculatieve schommelingen in wisselkoersen vermeden, hetgeen de internationale handel in goederen en diensten bevordert.

Nieuw Bretton Woods

Op de Sociale Top in Kopenhagen pleitte Mitterrand in maart jl. nog voor een belasting op valutaspeculatie. Het is teleurstellend dat zijn opvolger Chirac nu op de top van de G7-regeringsleiders niet gepleit heeft voor een dergelijke flitstax. De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk hebben het initiatief van Canada om de flitstax op de agenda van de G7-top te zetten geblokkeerd.

Op de schaduwtop, 'The other economic summit', werd de flitstax wel besproken. Helaas is dit onderwerp, dat zo belangrijk is voor zowel de rijke landen als de ontwikkelingslanden, niet op de officiële top aan bod gekomen.

Een nieuw Bretton Woods is nodig om de flitstax en de institutie die het moet administeren (wellicht het IMF) in het leven te roepen. Het is jammer dat de G7-leiders niet voldoende politieke moed en visie getoond hebben om de schadelijke acties van speculanten in te dammen en budgettaire ruimte te scheppen voor de bestrijding van internationale crises, hulp aan de armste landen en humanitaire (vredes)operaties.