GEORGE STEINER ZIET WAT U NIET ZIET IN AMSTERDAM

Neue Rundschau, 199/1, uitg. S. Fischer, Frankfurt, ¿ 23,75.

In The Economist maakte een Amerikaanse hoogleraar zich daar onlangs zorgen over. Een taal die niet langer het eigendom is van haar native speakers, verandert, zei hij, en de consequenties zijn niet te overzien. Als voorbeeldje van zo'n gevolg citeerde The Economist een sticker van een supermarkt in Hongkong: 'Don't leave your values in the trolley' ('Laat uw waarden niet in het winkelwagentje achter'). De opsteller van deze tekst had de woorden values (waarden) en valuables (waardevolle spullen) verward. Dat suggereerde althans The Economist. Met de mogelijkheid van een filosofische doordenker hield het blad, blijkbaar winkelmanagers te Hongkong kennende, geen rekening.

Hoe komt het dat het Engels zich zo vlot verbreidt? Doorgaans wordt dit toegeschreven aan de economische macht van de VS en de aantrekkingskracht van de American way of life. Mogelijk speelt ook mee dat steenkolenengels makkelijker te leren is dan de overeenkomstige varianten van andere talen. Deze theorie - hier wat ruw samengevat - is ooit verdedigd door C. K. Ogden en I. A. Richards, de geleerde vaders van het Basic English, een geflopte ontwerp-wereldtaal met maar 850 woorden.

Ook de cultuurfilosoof en literatuurwetenschapper George Steiner vindt deze taalkundige verklaring plausibel. Hij citeert haar in Neue Rundschau, een Duits cultuurfilosofisch kwartaalblad. Zijn bijdrage belicht voornamelijk de filosofische implicaties van de vertaalkunst, maar houdt zich tevens bezig met de literaire gevolgen van de wereldwijde opmars van het Engels.

Steiner gaat ervan uit dat romanciers, toneelschrijvers en zelfs dichters in kleinere taalgebieden popelen om in het Engels te worden uitgegeven. Daartoe wringen ze zich in allerlei bochten. Ze vertalen hun geschriften zelf of werken van het begin af aan met vertalers samen. Wijdverbreid zou ook een minder directe strategie zijn: in diverse talen, van Scandinavië tot Afrika en van Israël tot Japan, wordt min of meer bewust literatuur geschreven, niet allereerst voor het inheemse publiek maar met het oog op de Engelstalige markt.

Dit alles gebeurt, stelt Steiner vast, onder andere in Nederland. Namen noemt hij niet. Misschien heeft hij er ook niet al te veel ter beschikking. Even verderop geeft hij van het Nederlandse ontzag voor alles wat Engels en Amerikaans is, een voorbeeld dat gemakkelijk twijfel kan wekken aan zijn kennis van zaken. “Als men in Amsterdam (. . .) een tijdschriftenkiosk of de etalage van een boekhandel bekijkt, (. . .) ziet men dat heel vaak de binnenlandse romancier, toneelschrijver of dichter, áls hij al aandacht krijgt, alleen maar gepresenteerd wordt als vertaler van zijn bevoorrechte Engelse en Amerikaanse concurrenten.” Ik kom ook wel es in Amsterdam, maar dié kiosken en etalages zijn me nog nooit opgevallen.

Of een schrijver het geluk van een Angelsaksische vertaling beschoren is, hangt vaak van toeval af. De mondiale roem van het Latijns-Amerikaanse proza verklaart Steiner hieruit dat in de VS getalenteerde en productieve vertalers uit het Spaans voorhanden waren. Omgekeerde had de schaarste aan vertalers uit het Portugees tot gevolg dat de Braziliaanse roman, toch ook niet te versmaden, in de schaduw bleef.

Op zichelf stoort het Steiner niet dat voor schrijvers in aller heren landen een Engelstalige pocketuitgave 'de exprestrein naar de Parnassus' is. Maar de keerzijde van de medaille zit hem wel dwars: door louter pech in de 'vertalerstombola' of doordat vertalers er geen greep op kunnen krijgen, blijven her en der eersterangs boeken ontoegankelijk voor een wereldpubliek. Als voorbeelden noemt Steiner het werk van de Hongaarse dichter Sandor Weöres, 'een der belangrijkste stemmen van onze eeuw', en de romans van de Fransman Louis Gilloux, die ver uitsteken boven veel vertaalde Franse literatuur die haar scheppers wél internationale roem en een mooi inkomen heeft opgeleverd.

De dominante positie van het Engels baart Steiner ook om andere redenen zorg. Ze werkt overschatting van de Engelse en Amerikaanse literatuur in de hand. Die is niet meer wat ze geweest is. Welke hedendaagse Engelse prozaschrijver kan zich in uitdrukkingskracht meten met D. H. Lawrence en J. C. Powys; welke Amerikaanse romancier in cultureel belang met Thomas Mann, Joyce, Proust of Kafka? Steiner toetst literatuur onder andere op haar verwerking van 'de meest urgente morele, filosofische en politieke problemen van onze duistere eeuw'. Hieraan gemeten maakt een groot deel van de poëzie en het proza uit de VS op hem een onbeduidende indruk.

VARGAS LLOSA VOORSPELT KAALSLAG IN BOEKENWERELD

Bedroevende gevolgen van de Amerikaanse culturele hegemonie voorziet ook de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa. In de zondagsuitgave van de Spaanse krant El Pais bejammerde hij deze week het wereldwijde lot van de gecultiveerde boekhandelaar en diens clientèle.

Met ontsteltenis had Vargas Llosa geconstateerd dat de mooie en voortreffelijke boekhandel Scribner's aan Fifth Avenue in New York het veld had moeten ruimen voor de verfoeilijke United colors van Benetton. Nog even, voorspelt hij, en de liefhebber van boeken vindt nergens een winkel meer waar hij heen kan gaan, niet om simpelweg boeken te kopen maar ook om ze te bekijken, te betasten, te besnuffelen, door te bladeren en erover te praten met personeel dat zijn passie voor bijvoorbeeld literatuur deelt.

Alom worden de zelfstandige boekhandelaar, de kleine uitgever en het culturele-minderheidsboek langzaam maar zeker uit de markt gedrukt door warenhuizen, supermarkten en ketens van massale verkooppunten-voor-bestsellers die zich ten onrechte boekhandel noemen. Dit in Amerika ontstane proces zal zich ook in West-Europa voltrekken, waar Eurocraten zich op het evangelie van de zogenaamde vrije markt beroepen om te bewerkstelligen dat de vaste boekenprijs wordt afgeschaft.

Op den duur, vreest Vargas LLosa, zal deze ontwikkeling het lot bezegelen van hele genres, 'zoals poëzie en filosofie'. Wie die wil verspreiden, is straks aangewezen op het kopieerapparaat.