Diekstra heeft zich wel vaker 'vergist'

Van een onzer verslaggevers AMSTERDAM - De hoogleraar klinische en gezondheidspsychologie René Diekstra, bekend van enkele veel verkochte populair-wetenschappelijke boeken en televisie-uitzendingen, blijkt vooral praktijkvoorbeelden over te nemen uit andere werken. Dat meldt het weekblad Vrij Nederland.

In Het onderste boven is onder meer een beschrijving van een teruggetrokken tante die grijs als lievelingskleur heeft, vrijwel letterlijk overgenomen uit Caring for the mind van de Amerikanen Dianne en Robert Hales. Volgens Vrij Nederland zijn circa vijfendertig pagina's geheel of gedeeltelijk overgenomen. In een algemeen gestelde voetnoot op pagina tien meldt Diekstra wel dat “deze publicatie onder meer gebaseerd op/geïnspireerd is door Caring for the mind”.

Volgens agent Paul Chung van de Hales heeft Diekstra een week geleden contact opgenomen om toestemming te vragen om delen van het boek te mogen gebruiken voor een reader. 'Het onderste boven' is echter al in juni uitgekomen.

Ook het voorwoord in Het onderste boven, dat is ondertekend door directeur prof. dr. J. Dijkhuis van het Nationaal fonds geestelijke volksgezondheid (NFGV), vertoont opvallende gelijkenissen met het voorwoord van de Amerikaanse hoogeleraar Allen J. Frances in Caring for the mind. Volgens Dijkhuis heeft Diekstra de tekst geschreven en aan de NFGV voorgelegd voor akkoord. Dijkhuis zegt Caring for the mind niet gelezen te hebben.

VN haalt ook fragmenten aan uit Diekstra's eerdere bestseller Als het leven pijn doet. Zijn levens- en werkervaringen komen in sommige gevallen letterlijk overeen met die van de Amerikaan Sol Gordon, beschreven in het boek When living hurts. Diekstra meldt overigens in zijn voorwoord wel dat hij voor het boek gebruik maakt van Gordons gedachten en formuleringen.

Diekstra was gisteren niet bereikbaar voor commentaar. De Rijksuniversiteit Leiden liet eerder deze week reeds weten de eerste misstap van Diekstra ten zeerste te betreuren. Het college van bestuur nam toen evenwel geen maatregelen tegen Diekstra, die erkende een fout te hebben gemaakt.

Een door de universiteit ingestelde commissie zal een gedragscode opstellen voor bronvermelding in populair-wetenschappelijke publicaties. De universiteit is tot de slotsom gekomen dat er een einde moet komen aan de onduidelijkheid die bestaat over bronvermelding in populair-wetenschappelijke publicaties voor een breed publiek. In strikt wetenschappelijke werken bestaat die onduidelijkheid niet: elk citaat moet voorzien zijn van een bronvermelding.

De Leidse universiteit meent dat die onzekerheid ertoe kan leiden dat onevenredige schade wordt toegebracht aan de goede naam van een auteur, en dat geleerden worden ontmoedigd voor een breder publiek te schrijven.

Onaanvaardbaar

“Het is een absolute faux pas en ethisch onaanvaardbaar”, zegt de ontwikkelings- en arbeidspsycholoog prof. dr. P. Drenth, verbonden aan de Vrije universiteit in Amsterdam en voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Akademie van wetenschappen. “Diekstra heeft het in zijn drang naar populariteit zeker niet zo nauw genomen met de wetenschappelijke ethiek en hij is kennelijk door zijn medewerkers niet teruggefloten of gewaarschuwd. Hij merkt de gedragingen van Diekstra aan als “ernstig wetenschappelijk wangedrag”, nu uit verder materiaal is komen vast te staan dat Diekstra zich niet alleen bij Het onderste boven heeft 'vergist'. Drenth wijst op een protocol dat de academie heeft opgesteld voor assistenten in opleiding (aio's) die door de huidige publicatiedruk in de verleiding zouden kunnen komen tot plagiëren. “Een vermeend geval van plagiaat moet vastgesteld worden en uit de sfeer van geruchten worden gehaald. Zo'n rapport moet aan de betrokkene worden voorgelegd om die in de gelegenheid te stellen tot een weerwoord. Indien het plagiaat is vastgesteld kan dat voor een aio leiden tot disciplinaire maatregelen, zoals berisping of - in ernstige gevallen - tot ontslag. Dit protocol geldt voor aio's, maar een hoogleraar moet een voorbeeld geven voor hoe je ethisch wetenschappelijk moet handelen. Ik vraag mij af of Diekstra die functie nog kan vervullen. Het is slecht voor de psychologie, slecht voor de klinische psychologie, slecht voor de wetenschap en slecht voor de naam van 'Leiden'. Ik zou niet graag in de schoenen van Leertouwer staan.”

Drenth was betrokken bij het overleg met de rector van de Rijksuniversiteit Leiden, prof. L. Leertouwer. Dit overleg heeft geleid tot instelling van de commissie die een gedragscode gaat ontwikkelen. Zij bestaat uit de hoogleraren prof. dr. W. Hofstee, lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van wetenschappen en prof. dr. J. van den Berg, directeur van de VNG en oud-voorzitter van de PvdA-fractie in de Eerste Kamer. Mede op verzoek van Diekstra zullen de omstreden passages door de commissie worden getoetst aan de nieuwe code.

Hofstee ontkende gisteren dat zijn commissie zich speciaal ook over het geval-Diekstra zou buigen en over diens handelen een oordeel zou moeten geven.

“Ik heb me wel eens afgevraagd, hoe Diekstra, die mijn collega was toen ik in Leiden hoogleraar was, al die onbeschrijflijk vele publicaties heeft kunnen doen.” Zo reageert de Utrechtse psycholoog prof. P. Vroon. “Want behalve dat schrijven had Diekstra ook nog het hoogleraarschap en gaf hij therapie. Bovendien had hij nog een gezin, terwijl een dag ook voor hem niet meer dan 24 uur telt.” Vroon zegt dat Diekstra ook ten opzichte van zijn werk wel eens langs het randje is gegaan. “In één van Diekstra's boeken komt een parafrase voor van een stuk uit mijn werk. Op het laatste moment belde een redactrice van Diekstra's uitgeverij om mijn toestemming te vragen voor een verwijzing. In de wetenschap is het niet ongewoon wanneer men bewust of onbewust gedachten van anderen herhaalt. Ook ik zal dat wel hebben gedaan in mijn werk. Doe je dat bewust dan vermeld je dat. Maar dat is nog heel wat anders dan het vertalen van pagina's tekst van een ander. Dat Diekstra 10 000 dollar heeft betaald aan Bloomfield en Williams wees er al op dat hij in de fout is gegaan.”

Diekstra kreeg door de eerste beschuldigingen suïcidale neigingen. In zijn laatste wekelijkse column in de bladen van de Gemeenschappelijke persdienst (GPD) rept hij van zijn “voornemen mezelf op een of andere manier te elimineren, te zorgen dat ik weg ben uit dit leven”. Ook maakt hij melding van een anonieme tipgever.

Hoofdredacteur Henk Dam van de GPD heeft bekendgemaakt dat het bestuur van zijn organisatie zich beraadt over voortzetting van Diekstra's medewerking.