Rus moet fors betalen voor grondwettelijk recht op vrije vestiging

AMSTERDAM - Trouwen is de veiligste en goedkoopste manier om aan een wettelijke registratie voor Moskou te komen, vertelt een vriendin die het weten kan. Op het aanplakbord in het dichtstbijzijnde trouwpaleis vind je moeiteloos een commerciële echtgenoot of echtgenote. Er zijn hier genoeg mensen die het geld wel kunnen gebruiken.

Een 'commerciële echtgenoot' kost één keer flink wat geld - een paar honderd tot een paar duizend dollar - maar dan héb je ook wat: een officieel adres en een permanente verblijfsvergunning.

Russen zijn niet gewend om 'zo maar' te gaan en te staan waar ze dat zelf willen, ook niet binnen hun eigen land. Eeuwenlang was het Russische boeren geheel en al verboden het landgoed van de heer te verlaten. Er stonden gruwelijke straffen op het verstoppen van gevluchte lijfeigenen. Na niet meer dan een paar decennia van reisvrijheid maakte Stalin van de boeren weer horigen, door hen hun binnenlandse paspoort te ontnemen en hen te verplichten voor ieder tripje buiten het eigen district toestemming te halen bij de politie.

Na de dood van Stalin werden de mogelijkheden om te reizen en te verhuizen geleidelijk weer groter. Maar een grote stad als Moskou bleef zich met alle bureaucratische en brute middelen verzetten tegen de vestiging van niet-Moskovieten. Een Moskouse 'propiska' (adres oftewel woonvergunning) was tot na de val van Gorbatsjov een uiterst kostbaar papier. Zonder 'propiska' had geen Rus recht op een normale baan, een eigen flatje, op bon-kaarten voor gerantsoeneerde voedingswaren en nog zo wat privileges.

Toen Rusland na 1991 pogingen deed op een democratisch land te lijken, werd de 'propiska' afgeschaft. Vrijheid! Maar vrijheid mag best het één en ander kosten, sprak de populistische burgemeester van Moskou, Joeri Loezjkov. De 'propiska' heet nu voortaan - neutraler - 'registratie' en kost geld, veel geld.

Een Russische burger die per se in Moskou wil wonen en voor veel geld woonruimte heeft gevonden, mag kiezen: een (duur) schijnhuwelijk, een vast bedrag van enkele tientallen guldens per maand, of een echte vestigingsvergunning voor een paar duizend gulden ineens.

Voor 'nieuwe rijken' is het allemaal geen probleem, maar voor arme gelukzoekers vormen zulke bedragen een onoverkomelijke hobbel. En de arme Oekraïners, Georgiërs, Armeniërs zijn als niet-Russen nog vele malen meer kwijt.

Ook andere steden nemen maatregelen om sloebers buiten de deur te houden. Het Noord-Siberische Norilsk, door communisten bestuurd, besloot vorige week de poorten voor buitenstaanders te sluiten.

Het werd de journaliste Veronika Koetsillo te gortig en zij stapte naar het Constitutioneel Hof om een principe-uitspraak over het recht op vrije vestiging af te dwingen. Zij kreeg haar gelijk, deze week: stadsbesturen mogen Russen niet weren of financieel uitkleden.

Deze uitspraak is een heel klein stapje voorwaarts. Rusland is geen rechtsstaat. De Rus die gebruik wil maken van het - bij deze herbevestigde - grondwettelijke recht op vrije vestiging moet zijn gelijk bij de rechter halen. En dat doen gewone Russen niet zo gauw. Want recht kost voorlopig geld, in Rusland.