'Mega-project met hoge dijken in Bangladesh gedoemd tot mislukken'

Een mega-project dat de machtige rivieren van Bangladesh gaat intomen. Moet het doorgaan of moet het worden afgeblazen? Over het Flood Action Plan (Fap) beslissen eind juni in Bangladesh de 17 betrokken westerse donoren. Nederland is een van de geldschieters. Minister Pronk zal binnen twee weken de Tweede Kamer in een brief zijn visie geven op het Fap. De Bengaalse socioloog Hamidul Huq is (op uitnodiging van ontwikkelingsorganisatie Icco) alvast in Amsterdam om uit te leggen waarom volgens hem het huidige watersnoodplan niet deugt.

Ja, erkent de Bengaal Hamidul Huq, dat klinkt paradoxaal. “Maar wij vrezen dat in dat geval dezelfde plannen via een achterdeur terugkomen. Dan onder een andere naam en in de vorm van talloze projecten door het hele land verspreid, ieder met een eigen donor. Dan is het geheel voor ons echt niet meer te overzien en wordt oppositie voeren erg moeilijk. De schade voor boeren, vissers en voor het milieu zal dan helemaal erg oplopen.”

Huq is directeur van een van de honderden niet aan de overheid gebonden organisaties in Bangladesh. Hij houdt zich onder meer bezig met het omstreden Flood Action Plan (Fap). Dat plan behelst de bouw van sluizen en dijken, het verdiepen van rivierbeddingen en het vastleggen van de loop van rivieren en zou, wanneer tot uitvoering wordt overgegaan, vele miljarden gaan kosten.

Rampjaren

Het idee voor een brede aanpak van het waterprobleem in dit land - 120 miljoen inwoners en qua oppervlakte vier keer Nederland - is op initiatief van de internationale gemeenschap ontstaan na de grote overstromingen van 1987 en '88. In die twee rampjaren kwam zo'n zestig procent van het land onder water te staan. Hoewel er allang allerlei verspreide activiteiten waren om de grote rivieren te beteugelen, moest maar eens een nationaal 'plan van aanpak' komen, dat zou zorgen dat een dergelijke ramp zich niet herhaalde, vonden de overheden die het land financieel ondersteunen.

De eerste 'studiefase' van Fap - kosten ruim 150 miljoen dollar - begon in 1990 en loopt dit jaar af. De resultaten van 26 studieprojecten in verschillende delen van het land zullen eind deze maand vergeleken worden. Daarna moet het besluit vallen op welke manier tot constructie wordt overgegaan.

De tegenstanders van Fap vinden echter dat er helemaal geen duidelijke reden is om de grote rivieren van Bangladesh, waardoor water uit de Himalaya de zee bereikt, te bedwingen. Ieder jaar loopt tijdens de regentijd het land voor een derde onder. Huq: “Voor de boeren is dat positief. Het water neemt slib mee, dat hun land zeer vruchtbaar maakt. Daarbij zakt het water in de grond en wordt zo het grondwater aangevuld. Zouden die overstromingen wegblijven, dan betekent dat voor hen een catastrofe.”

Natuurverschijnsel

Ook de extreme overstromingen van 1987 en 1988 zijn een natuurverschijnsel waarmee de boeren best overweg kunnen, is de mening van Huq. “Die grote overstromingen zijn allereerst zeldzaam en als ze plaatsvinden, verhuizen de boeren tijdelijk naar hoger gelegen land en keren terug als het water weer daalt. Er vielen in die jaren ook maar weinig slachtoffers, zo'n 2 000.”

Anderen, onder wie Bengaalse regeringsleiders en Fap-uitvoerders, zijn minder laconiek over de schade van grote overstromingen. Zij zeggen dat dit water iedere economische ontwikkeling van het land tegenhoudt. De infrastructuur wordt iedere keer vernietigd, elektriciteitsdraden en wegen gaan kapot, en de mogelijkheden om betere rijstoogsten te halen via moderne technieken kunnen niet worden uitgeprobeerd.

“Er moet iets aan de onzekere factor van het water worden gedaan, want wie zal er nu geld investeren in een stuk land dat elk jaar volstrekt onbeheerst voor lange tijd onder water verdwijnt?” vroeg zich vorig jaar nog een van de hoofdingenieurs van Fap in de hoofdstad Dhaka af. Zonder investeringen kan er nooit echte groei zijn, en zal Bangladesh een van de armste landen van de wereld blijven, is zijn vrees. Fap is volgens hem een ingenieus systeem dat zorgt dat door de bouw van dijken en sluizen zal zorgen dat het land wel degelijk onder water komt te staan, maar dan precies op de momenten dat dit nodig is voor de oogst.

Huq reageert: “Hoge dijken zullen in Bangladesh die gewenste economische ontwikkeling niet brengen.” Want dat is zijn voornaamste kritiek: de Bengalen zullen de hoog-technische dijken niet kunnen beheren, de sluizen zullen snel kapot gaan, waarop het land droog komt te liggen. “Een catastrofe zou dat zijn voor de boeren.”

Of de sluizen zullen bediend worden naar de verlangens van de rijkere boeren die vaak hoger gelegen land bezitten. “Dan komt er niet genoeg water voor de lagere delen, waar de allerarmsten wonen. Hulp komt zo ten goede aan de rijken: dat is toch niet wat de donoren willen?” Voorts denkt hij dat de gevolgen voor het milieu niet genoeg bestudeerd zijn. “Wat zal er bijvoorbeeld met de visstand gebeuren? Wij verwachten dat die zal teruglopen met alle gevolgen voor de vissers.”

En tenslotte: zijn land zal een miljardenlening moeten afsluiten om het bedijkingsplan te betalen. De jaarlijkse kosten voor aflossing en rente zullen het budget van dit straatarme land ver te boven gaan, denkt hij.

Het grote watergevaar in Bangladesh komt, zegt Huq, niet van de Himalaya, maar van de zee. “Van de cyclonen die zeewater opstuwen en het land verzieken.” Een dergelijke ramp kostte in 1991 nog 120 000 mensen het leven. Slechts een van de 26 studieprojecten van Fap gaat over de bescherming van het land tegen cyclonen. Dat deeltje moet niet alleen blijven, maar zelfs versterkt, vindt Huq. Daarin wordt een systeem bedacht waarmee de komst van een cycloon beter kan worden voorspeld en de mensen er zich beter tegen kunnen beschermen.

Fap moet niet helemaal verdwijnen, herhaalt hij, want dan gaan alle donoren hun eigen plannetjes ongecoördineerd in het land invoeren. “Dan zijn we nog verder van huis.” Er moet een brede onafhankelijke commissie komen, die de huidige resultaten nog eens onder de loep neemt, vindt Huq. Vervolgens moet Fap worden omgebogen in een goed nationaal plan om het water beter beheersbaar te maken en daarin kan geen plaats zijn voor hoge dijken.

Minder massaal

Hoe moet dat plan er dan wel uitzien? Het moet minder massaal en goedkoper. “Bestaande lage dijkjes moeten versterkt. Verder moeten de irrigatiemogelijkheden worden uitgebreid. Per regio moet er worden gekeken, in nauw overleg met de plaatselijke bevolking, hoe dat het best kan gebeuren. Maar laat alsjeblieft niet westerse ingenieurs vanaf de tekentafel in hun eigen land alle besluiten nemen. Onze mensen weten zelf echt het beste wat goed voor ze is.”