Portretteur van schrijvers en kunstenaars

Drie weken geleden bezocht ik Emiel van Moerkerken samen met een collega van het Nederlands Foto-archief. Ik wilde hen graag aan elkaar voorstellen.

Zij voelde er veel voor om zijn negatieven- en fotoarchief voor derden toegankelijk te maken. De informatie die Emiel zou kunnen geven over de manier waarop hij het materiaal had opgeborgen en geregistreerd zou daarbij van onschatbare waarde zijn. Voorzichtig beklommen we met z'n drieën de trap naar zolder. Daar, in zijn donkere kamer, stond de zwarte verhuiskist met zijn kleur- en zwart-wit negatieven, verpakt in ordners, mapjes en dozen. Ik had het bij een eerder bezoek al gezien, maar de gedachte dat zo'n groots oeuvre in één kist paste, ontroerde me opnieuw. In een notitieboekje had hij minutieus de gefotografeerde onderwerpen en mensen, de jaartallen en technische gegevens genoteerd. Schalks verklapte hij dat hij de namen van zijn vele vrouwelijke modellen slechts met de voorletters had aangegeven. Beneden gekomen schoof hij de gordijnen dicht en zette de videorecorder aan. Buiten schitterde de zon. Binnen keken we in het donker zwijgend naar zijn filmbeelden van IJsland. Van Moerkerken was moe maar voldaan.

Hij kon dan ook op een interessant leven terugzien. Op zijn studie aan de Duitse Odenwaldschule, een internationale humanistische school waar men goed op de hoogte was van de ontwikkelingen in de eigentijdse kunst (o.a. Bauhaus). De leerlingen waren zelf ook actief met de nieuwe media. Later reisde hij vaak naar Parijs waar hij onder andere bijeenkomsten van de internationele surrealistische beweging en van de communistische partij bezocht. Van Moerkerken raakte er bevriend met de door hem bewonderde Franse fotograaf Brassaï.

Van Moerkerken's fotografie onderging aan het eind van de jaren veertig en vijftig invloeden van de documentaire fotografie. Hij bleef mensen en situaties fotograferen tijdens het filmen in het buitenland. Ook fotografeerde hij veel schrijvers en kunstenaars. Een foto van Menno ter Braak, E. du Perron en Simon Vestdijk, die hij gedrieën portretteerde op een balkon aan de Laan van Meerdervoort in Den Haag, is één van de bekendste uit deze serie.

Emiel van Moerkerken noemde zichzelf een filmer voor wie het schrijven en fotograferen op het tweede plan kwamen. Ik twijfel. Want niemand van ons weet immers welke verrassingen er nog uit zijn archief kunnen komen.