Krijgt Bolkestein de bonus, of blijft het toch Wim Kok

Dat de kiezers een fors vertrouwen hebben in de regering en in een nog grotere mate in Wim Kok, is al enkele jaren goed waarneembaar uit de peilingen. En dat is niet alleen het geval onder de aanhangers van de drie regeringspartijen, maar ook onder aanhangers van het CDA.

In feite is Wim Kok op dit moment populairder dan enig ander premier van de afgelopen dertig jaar. En omdat zowel in Nederland (zie Lubbers tijdens diens premierschap) als in het buitenland in een dergelijke situatie de kiezers tijdens de verkiezingen de minister-president extra belonen, speelt de premier-bonus een rol.

In dit kader is het toch verwonderlijk dat op dit moment de peilingen deze sterke troef van de PvdA niet laten zien, terwijl de VVD aan de andere kant juist heel erg op winst staat (tien zetels maar liefst).

Die score schrijven velen toe aan de bijzondere rol die Frits Bolkestein in de Nederlandse politiek de afgelopen jaren gespeeld heeft. Als fractievoorzitter en partijleider van een regeringspartij is hij er in geslaagd de thema's van het politieke debat in Nederland te bepalen, controversiële standpunten in te nemen en toch de continuering van de regering niet in gevaar te brengen.

Vooralsnog is er dus wel degelijk ook sprake van een Bolkestein-bonus, in het voordeel van de VVD.

Al eerder, bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1995, was deze bonus in het spel, want toen werd de VVD winnaar met een recordscore uit de geschiedenis van ongeveer 28 procent.

Daarnaast kan vastgesteld worden dat op de vraag wie men als premiers zou willen, het antwoord 'Kok' veel hoger scoort dan 'Bolkestein'. Gaan de kiezers op 6 mei bij de verkiezingen van de Tweede Kamer nu de premier-bonus uitkeren of de Bolkestein-bonus?

Het antwoord op deze vraag kan gegeven worden op basis van een analyse van de huidige positie van VVD en PvdA en de inschatting van wat nu de echte inzet van de aanstaande verkiezingen wordt.

Op vele manieren heeft de VVD op dit moment de wind mee. Als we de politieke standpunten van de belangrijkste partijen de afgelopen twintig jaar de revu laten passeren en bezien hoe het regeringsbeleid in feite de afgelopen acht jaren is geweest, dan ligt dat het dichtst bij het gedachtengoed van de VVD.

De polarisatie tussen VVD en PvdA is verdwenen en veel kiezers kunnen amper nog het verschil aangeven tussen de standpunten van de vier grote partijen.

Terwijl nog niet lang geleden het CDA twee keer zo groot was als de VVD, is sinds 1994 de VVD continu groter geweest dan het CDA. Het zou te simpel zijn deze sterke electorale positie in zijn geheel aan Bolkestein toe te schrijven. Zoals gebruikelijk is er een sterke wisselwerking tussen de positie van een partij en zijn leider.

Op basis van de peilingen is vast te stellen dat elke keer als Bolkestein weer een bepaald thema openbaar in de discussie gooit, de VVD in de peilingen er sterker uit komt. Dus op zichzelf werkt deze handelswijze van Bolkestein zeker positief op de electorale positie van de VVD.

Dit positieve effect lijkt niet alleen samen te hangen met de inhoudelijke aspecten van de stellingnamen van Bolkestein, maar zeker ook met het feit dat hij ervoor zorgt (evenals partijleider Rosenmöller van GroenLinks en partijleider Marijnissen van de SP) dat er nog wat te beleven valt in de Nederlandse politiek.

Zeker onder de huidige politieke en economische omstandigheden valt er van weinig vuurwerk in de Tweede Kamer te genieten (Brood en Spelen, niet waar) en wordt iedereen die er op dat terrein uitspringt positief beoordeeld en via de peilingen beloond.

Dé vraag zal zijn of deze Bolkestein-bonus ook op 6 mei door het electoraat aan de VVD wordt betaald. Cruciaal wordt namelijk de inzet van deze verkiezingen, zoals die aan de kiezer wordt voorgeschoteld. Lubbers verkreeg de premier-bonus in 1986 pas op het laatste moment! Enkele dagen voor de verkiezingen stonden VVD en CDA nog op 74 zetels en mede op basis van het debat aan de vooravond, waarin Nijpels en Den Uyl het duidelijk aflegden tegen Lubbers, won het CDA er op het laatst 7 zetels bij. Lubbers kon toen inderdaad zijn karwei afmaken, zoals het duidelijke verzoek van het CDA aan de kiezer luidde.

Als het bij deze verkiezingen echt erom zou gaan wie de minister-president wordt - Kok of Bolkestein - en Kok maakt heel duidelijk dat, indien de VVD groter zal worden dan de PvdA, Kok absoluut geen premier zal worden, dan verwacht ik dat de kiezer hierop duidelijk zal reageren en de premier-bonus aan de PvdA uitkeert. Daarmee zal de malus impliciet bij de VVD terecht komen (weliswaar een duidelijke winst ten opzichte van 1994, maar duidelijk kleiner dan de PvdA en een verlies ten opzichte van de Provinciale Staten van 1995).

Maar als de uitspraken van de PvdA en VVD onduidelijk zijn en de kiezer denkt dat Kok wel premier zal blijven, ongeacht het feit wie de grootste partij wordt, dan is het veel minder waarschijnlijk dat de premier-bonus echt uitgekeerd wordt en lijkt de bonus bij de VVD terecht te komen.

Het opmerkelijke is daarbij dat het niet alleen gaat om PvdA en de VVD, maar dat het CDA in dit krachtenspel nog een pikante rol kan spelen.

CDA

Bij de laatste peiling bereikten VVD en CDA samen 74 zetels en PvdA en CDA samen 70 zetels. Bij een iets verder aantrekken van het CDA is het mogelijk dat CDA met VVD en/of PvdA de meerderheid behaalt.

In dat geval is er een regering mogelijk die niet bestaat uit de partijen VVD en PvdA. Dan zou, zelfs als de VVD de grootste wordt, toch de PvdA een regering kunnen vormen met het CDA, waardoor Kok toch zijn premierschap kan continueren.

Ik verwacht dat de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen, anderhalve maand, na nu, hierover nog geen duidelijkheid zullen scheppen.

De premierbonus kan en zal op 4 maart nog niet uitgekeerd worden en de VVD zal (naast de lokale partijen) ongetwijfeld de grote winnaar worden.

Het politieke spel dat daarna gespeeld zal worden, met name door Kok en Bolkestein, zal het definitieve antwoord geven of er echt sprake is van een Bolkestein-bonus. Het optreden van de VVD-leider kan ook in diens tegendeel werken: geen bonus maar een malus dus. Dan kan aan Kok, zeker als hij hamert op het minister-presidentschap, de premier-bonus niet meer ontgaan.