Conservatieve kardinaal werd leider van progressief verzet

Geen man belichaamde beter de ommezwaai van de rooms-katholieke kerk in Latijns-Amerika tijdens de jaren zeventig en tachtig dan hij: Raul Silva Henriquez. Gisteren werd de kardinaal, 91 jaar oud, in de Chileense hoofdstad begraven. Daarbij stonden representanten van politiek links tot rechts gebroederlijk aan het graf. Een veelzeggend feit voor wie zijn levensgeschiedenis kent.

Na de Latijns-Amerikaanse bisschoppenconferentie van Medelin (1968) veranderde de rooms-katholieke kerk in dat werelddeel langzaam van steunpilaar voor het establishment in voorvechtster van armen en onderdrukten. Niet omdat de rk bisschoppen in meerderheid links waren geworden, verre van dat, maar omdat de politieke machthebbers het op den duur zelfs in episcopale ogen te bont maakten.

In landen als Argentinië, Paraguay, El Salvador en Chili nam medio jaren zeventig de rechtse repressie zulke vormen aan dat veel kerkleiders, of ze dat in hun hart nu wilden of niet, zich gedwongen zagen er stelling tegen te nemen. Uit weerzin tegen de schendingen van mensenrechten, maar ook omdat ze vreesden dat de onderkant van de samenleving - de grote meerderheid van de kerkleden - zou afhaken als de kerk nog langer zweeg.

Silva Henriquez, sinds 1962 aartsbisschop van Santiago, besefte dat ook. Deze kerkjurist was verre van progressief. Reden waarom hij onder het linkse regime van Allende (1970-'73) het mikpunt werd van kritiek van jongeren uit zijn eigen clerus. Onder invloed van de marxistisch geïnspireerde bevrijdingstheologie eisten zij zijn aftreden.

Gedeeltelijk bleek die kritiek niet terecht. Al toonde hij zich bepaald geen vriend van de marxistische president, toch was het niet aan Silva Henriquez te wijten dat het linkse bewind met de doodsdrift van een lemming weigerde rechts ook maar enigszins tegemoet te komen. Een maand voordat het leger ingreep vond er in het paleis van de kardinaal nog een gesprek plaats tussen Allende en de christendemocratische leider Aylwin.

Twee dagen na de militaire revolte (11 september 1973) veroordeelde Silva Henriquez namens de bisschoppen het excessieve geweld dat er mee gepaard was gegaan. Ook gaf hij stiekem hulp aan slachtoffers van de rechtse terreur die spoedig losbarstte en waarvan ook priesters en kloosterlingen het slachtoffer werden. Maar daar bleef het voorlopig bij. Verdeeldheid binnen het Chileense episcopaat - nogal wat bisschoppen waren blij met de machtswisseling - verhinderde een krachtige stellingname. De kardinaal ging zelfs zover dat hij, onder druk van Pinochet, zich openlijk distantieerde van de kritiek van Paulus VI op de junta.

Maar na een bezoek aan de paus, november '73, spraken Silva Henriquez en de meerderheid van de Chileense bisschoppen ineens een andere taal. Zo zei de kardinaal: ,,We geloven niet dat de vrede in Chili kan worden gebouwd op de vernietiging van een deel van zijn inwoners.'' De junta was razend. In de jaren die volgden werd Silva Henriquez diverse malen met de dood bedreigd. Zijn woning werd beschoten en het graf van zijn ouders met uitwerpselen besmeurd.

Alle vervolgden konden op zijn bescherming rekenen. Of ze nu christen-democraten waren of vroegere aanhangers van Allende. Het onder de vleugels van Silva Henriquez opererend kerkelijk Vicariaat van solidariteit verleende juridische bijstand aan politieke gevangenen, zorgde voor de families van de duizenden die na hun arrestatie spoorloos verdwenen en gaf voedsel, onderdak en kleding aan slachtoffers van het neo-liberale experiment van Milton Friedman en consorten. Ook stelde het de vele moorden en martelingen aan de kaak.

De kardinaal was vele jaren de enige die werd toegelaten tot politiebureaus, gevangenissen en kazernes waar hij de arrestanten opzocht. Het maakte hem en de rk kerk populair in kringen waar dat vroeger nooit het geval was: bij communisten en socialisten en in de sloppenwijken.

Pinochet en de zijnen keken daar heel anders tegenaan. En hun reacties telden bij de nieuwe paus (Johannes Paulus II) en de curie in Rome. Die zagen de kardinaal als hindernis bij hun pogingen tot een politiek vergelijk te komen met de Chileense dictator. Vandaar dat Silva Henriquez op de dag dat hij in 1982 de pensioengerechtigde leeftijd (75) had bereikt, direct met emeritaat werd gestuurd. En niet, wat met verdienstelijke prelaten vaak gebeurt, het verzoek kreeg aan te blijven.

Hij werd opgevolgd door de flexibeler Juan Francisco Fresno. Toen de vrouw van Pinochet dit bericht hoorde riep ze: ,,God heeft ons gebed verhoord.'' Sindsdien bleef Silva Henriquez in de luwte - een aanbod in 1989 om Pinochet als president op te volgen wees hij af - totdat Alzheimer hem velde.