theater

Belgisch-Nederlandse tournee t/m 15-3, o.a.: Den Haag 29-1, Leiden 30-1, Amsterdam 1-2, Heerlen 5-2.

Zijn eerste stuk 'Kakkerlakken', dat dinsdag in een opvoering door de Vlaamse Toneelgroep Ceremonia in de Rotterdamse schouwburg in Nederlandse première ging, is wel degelijk bedoeld als aanklacht, maar niet eenzijdig.

Niet voor niets noemt ül illegalen spottend de kakkerlakken van ons bestaan, die de geur van welvaart ruiken en alles doen om er een stukje van te proeven. Bizarre omstandigheden zijn niet altijd alleen het gevolg van uitbuiting en vervolging.

Wetend dat de werkelijkheid vaak absurder is dan in fictie geloofwaardig zou overkomen, heeft ül het thema in de vorm van een groteske gegoten en een simpele anekdote verzonnen. Tijdens een feestje op een illegaal naaiatelier ontstaat ruzie. Een man beschuldigt een ander van verkrachting van zijn vrouw. Dat zij een opblaaspop is maakt de gemoederen alleen maar verhitter. Er vallen klappen en de verkrachter ligt even later voor lijk.

Via telkens alle hulp weigerende instanties, die zich meer bekommeren om ziektepasjes dan om zorg, wordt gepoogd een uitweg te vinden uit deze zeker voor illegalen onmogelijke toestand.

Het aardige van 'Kakkerlakken' is, dat niet alleen hulpverleners en bureaucratie op de hak worden genomen, maar ook de illegalen, die zichzelf soms in de meest waanzinnige situaties weten te manoevreren. Het gegeven dat in dergelijke omstandigheden haat en nijd elke solidariteit uitbannen en legalisatie niettemin een eeuwig gekoesterde droom blijft, wordt door ül handig gebruikt.

'Kakkerlakken' speelt zich af in een surrealistisch wereldje, waarin elke werkelijkheid voortdurend door een andere wordt ingehaald, waarin doden naar believen tot leven komen en de rol van dader en slachtoffer snel kan omdraaien. In 'Kakkerlakken' staat niet de schuldvraag centraal, maar het absurdisme van de hopeloosheid.

Dat is ook het uitgangspunt van de enscenering. 'Kakkerlakken' is een grote-zaalproductie, maar regisseur Erik de Volder heeft de speelruimte beperkt tot een klein, met oranje zeil aangegeven vlak. Het gewriemel op die paar schemerig verlichte, vierkante meters binnen de verder duister gehouden toneelgewelven is een heldere verwijzing naar de doorgaans benauwde leef- en werkoptrekjes van illegalen.

De karikaturale schmink en kostuums van de personages roept associaties op met commedia dell'artefiguren. Er wordt uitbundig geacteerd (en gemusiceerd), terwijl een enkeling - met name de schijndode - daar een strak gestileerde vertolking à la Buster Keaton tegenover stelt. Het is of je naar een droom kijkt die aarzelt tussen komische parodie en nachtmerrie.

Alle voorwaarden voor een interessant project lijken aanwezig. Edoch. Betrokken bij thema en voorstelling voel ik me geen moment. De toch al onrealistische handeling is amper te volgen door een ratjetoe aan talen. Ik denk dat 'm daar ergens de kneep zit. De weliswaar in Turkije geboortige, maar hier wonende Saban ül had 'Kakkerlakken' in het Nederlands geschreven. De Volder vond het echter authentieker om de illegalen in hun eigen talen te laten spreken. Wanneer het een rechttoe-recht-aan docudrama was geweest, zou hij wellicht gelijk hebben gehad. Nu keert die zogenaamde authenticiteit zich tegen de betekenis van het stuk. De amper te volgen dialogen ontnemen de toeschouwer elke greep op de dubbele lagen van tekst en verwikkelingen. Een overbodige ingreep bovendien, dunkt me. Met het toch al niet accentloze Vlaams-Nederlands van de multi-culturele cast was het beoogde effect immers ook bereikt.