Gezinspolitiek op z'n Aziatisch

Europa is trots op z'n sociale voorzieningen. Maar Azië heeft geen waardering voor die vorm van zorgzaamheid. Je laat je familie niet onderhouden door de staat. Dat doe je zelf. De vraag is of dat principe standhoudt nu de economieën in Azië groeien. Dr. J. Theeuwes is hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Drie generaties van de familie Chu samen in een huis was gewoon, vier was bijzonder, en vijf was zeldzaam. Zo zeldzaam dat ze door de keizer van China in de bloemetjes werden gezet. Oude generaties zorgen voor jonge en jonge zorgen voor oude. In het keizerrijk kregen misdadigers strafvermindering als zij de enige steun waren voor hun ouders. Niet alleen in de Chinese cultuur, maar in heel Azië is er een enorm respect voor de familie.

De Aziatische tijgers groeien als kool. Vanzelf ontstaat er een spanning tussen de vernieuwingen die samengaan met een snel groeiende economie en de rol van de familie. In Azië is het samenwonen van meerdere generaties nog steeds de regel. Bij ons was dat nog niet zo lang geleden ook het geval maar in de opbouw van de welvaartsstaat zijn wij de familie kwijtgeraakt. Azië vraagt zich af of bij hen hetzelfde zal gebeuren.

Vorige week vond er in Taipei een conferentie plaats over het ouderenbeleid in Azië. Toenemende welvaart verlengt het leven, verbetert de kwaliteit van het bestaan en gaat gepaard met een daling van het geboortecijfer. Aldus ontstaat er een wanverhouding tussen de omvang van de oude en de jonge generaties. Azië heeft net als wij een vergrijzingsprobleem. Bij ons roept dat de vraag op naar de betaalbaarheid van de AOW, bij hen groeit de zorg of het geringere aantal kinderen de grotere druk van meer inwonende oma's aankan.

De rijke landen van Azië kijken om zich heen. Communistisch China is geen goed voorbeeld voor deze kapitalistische landen. Amerika is hen te individualistisch. Maar Europa is wel het allerslechtste voorbeeld. Daar heeft de staat de familie helemaal verdrongen.

De negatieve houding van veel Aziaten ten opzichte van de Europese welvaartsstaat was voor mij een van de grote verrassingen van deze conferentie. Ze staan afwijzend tegenover onze zegeningen. Ze willen niet dat de overheid de taken overneemt die voor hen essentieel tot de familie behoren: de opvang bij ziekte en werkloosheid en het verzorgen van ouderen

De Aziaten willen hun eigen weg: die van het familiekapitalisme. De familie investeert in de kinderen, zorgt voor de ouderen, draagt zorg voor de zwakkeren en verdeelt de economische successen. Wat zij willen, verschilt grondig van de gezinspolitiek waar het CDA vorige week mee uitpakte. Het CDA zoekt in de uitbouw van de welvaartsstaat (opvoedgeld bijvoorbeeld) naar een nieuw begin voor het gezin. De Aziaten daarentegen zien de welvaartsstaat als het einde van het gezin.

Het Aziatische familiekapitalisme heeft zeker pluspunten. Het opvangen van risico s van werkloosheid, ziekte en ouderdom binnen de familie heeft voordelen. De zorg die door familieleden wordt besteed aan de zieken en de ouderen komt met meer liefde en aandacht dan door professionele hulpverleners onder tijdsdruk en met een budgettekort kan worden gegeven. In de schoot van een familie heeft men snel door of iemand echt ziek of werkloos is.

Een van de grote problemen van onze anonieme welvaartsstaat is het scheiden van de bokken en de schapen: het geven aan wie het echt nodig heeft en het weigeren aan wie profiteert; het laten uitzieken van wie moet herstellen en geven van prikkels aan degene die weer aan de slag kan. De overheid staat te ver van de mensen om dit goed te doen. Een familie kent zijn schaapjes. In die zin is de familie beter en efficiënter dan de welvaartsstaat.

Maar het familiekapitalisme heeft ook nadelen. Een familie kan te klein zijn om alle risico's van de moderne samenleving op te vangen. Een reeks van gelijktijdige tegenslagen kan een hele clan de diepte in slepen. Een sociale verzekering is per definitie ruimer en kan beter de risico's spreiden.

Een ander groot nadeel is het gebrek aan privacy. Gebrek aan privacy, veel familieleden opgestapeld in een kleine ruimte, is onvermijdelijk bij armoede maar wordt niet meer gepikt bij toenemende welvaart. Veel van de verzorginglast in de familie komt eenzijdig op de schouders van de dochter en de schoondochter terecht. Dat belemmert deelname van vrouwen aan het maatschappelijk proces.

De Aziatische familie komt steeds meer onder druk te staan. Het economisch zwaartepunt van de wereld verplaatst zich van de Atlantische Oceaan naar de Stille Oceaan. Azië wordt maatgevend. Misschien is het Chinese familiekapitalisme zo diep geworteld dat het de storm trotseert. Misschien is de familie inderdaad het antwoord op de problemen van de volgende eeuw (voor het CDA geen slechte ontwikkeling). Misschien ook niet en gaat de Chinese dynastie ten onder, zoals het Chinese keizerrijk verdween in het begin van deze eeuw.