Zigeuners emanciperen doe je niet eventjes snel

In Ede houden ze er zo zoetjesaan mee op, zich het vuur uit de sloffen te lopen om zigeunerkinderen naar school te krijgen. In 14 jaar gaven ze zo'n 2,4 miljoen aan die pogingen uit en wat heeft het geholpen?

Nou dan! ,,Volslagen idioot'', vinden ze bij de Landelijke Sinti Organisatie (LSO). ,,Onderwijs is een schakel in een emancipatieproces dat decennia duurt, zo niet eeuwen. Dat zet je niet stop als het de eerste 25 jaar niet lukt.''

,,Nee, het is geen bezuiniging. Het bedrag in geld wordt namelijk niet minder,'' zegt de VVD-wethouder onderwijs van de gemeente Ede, Angelique Jonker (29). Ze pakt er het staatje bij.

,,Er gaat een half miljoen per jaar om in het achterstandsplan, waarvan een ton naar de zigeunerkinderen gaat. Dat geld gaven we altijd uit aan een aparte zigeunerleerkracht. Maar die zat dan op de kinderen te wachten en ze kwamen niet. Die leerkracht gaan we nu ook inzetten voor andere kinderen met een achterstand: voor remedial teaching, voor Turkse en Marokkaanse kinderen. Maar het bedrag wordt dus niet minder. En zodra een zigeunerkind naar school komt, is er dus nog altijd die speciale leerkracht.''

Sinds gemeenten zelf kunnen uitmaken hoe ze hun geld uitgeven, kan het gebeuren dat er ergens zo'n beslissing valt. En kan het gebeuren dat het beleid in de ene gemeente-met-zigeuners afwijkt van de andere. Gaat de Edese gemeenteraad volgende week met het plan akkoord, dan houden ze er mee op om een hele formatieplaats per jaar exclusief te besteden aan een uiterst moeizaam doel: zigeunerkinderen naar school zien te krijgen.

Hoe mondjesmaat dat maar lukt, blijkt uit een staatje in het Edese voorstel. In november waren er in Ede 34 zigeunerkinderen tussen vier en twaalf jaar, van wie er 17 niet of onregelmatig naar school komen. De 10 jongeren tussen twaalf en zestien komen geen van allen. In het jargon van een gemeentehuis heet het 'absoluut verzuim', als een kind compleet van school wegblijft. In de zigeunercultuur daarentegen (in Ede gaat het om Roma- zigeuners, niet te verwarren met de in Nederland veel talrijkerSinti) is het heel gewoon. Zo rond je twaalfde ben je immers volwassen.

Ede schreef sinds 1981 trouw elk jaar een verslag van het zigeunerproject. Het is geen opwekkende lectuur. ,,De cultuur van de leerlingen wijkt af van de schoolcultuur'', heet het in 1981. ,,Spanningen onderling tussen zigeunergezinnen bevorderen een regelmatige schoolgang niet'', staat er in 1985. Drie jaar later: ,,Gezien cultuurverschil zigeuners en de Nederlandse cultuur en de schoolcultuur is extra inzet voorlopig nodig''.

In 1991 blijkt het ongeoorloofde verzuim toch zowaar te zijn teruggelopen. De leerplichtambtenaar, de scholen en de zigeunerleerkracht reageerden sneller op verzuim. Maar in 1993 valt te lezen dat ,,geen enkel zigeunerkind werkt op het niveau waar het gezien z'n leeftijd zou moeten werken''.

Zou je voor een zo breekbare bevolkingsgroep niet liever extra voorzieningen invoeren in plaats van het af te laten hangen van hun animo? Maar wethouder Jonker is ervan overtuigd dat het jongste plan zal werken. ,,Het is de wens van de scholen zelf; die zijn ermee gekomen'', zegt ze. Bovendien krijgen die voortaan ook zelf de beschikking over het geld. Dat maakt het volgens haar waarschijnlijk dat de steun aan zigeunerkinderen in de toekomst juist efficiënter gaat verlopen. ,,De scholen zullen er nu zelf achteraan moeten''.

In Best deelt Onno Claessen multoblaadjes uit aan een groep van vijftien Sinti-jongeren vanaf 12 jaar. ,,Vouw het overlangs doormidden. Links schrijf je over wat ik op het bord schrijf: de landen van Europa. Rechts schrijf je de hoofdstad er achter. Zelf doen, niet samen'', zegt hij tegen de groep. ,,Hoe schrijf je Warschau?'', vraagt een meisje met een enkellange leren jas aan. ,,Met een W'', zegt Claessen. ,,En denk erom: een hoofdstad begint met een hoofdletter.''

Een groep van vijftien zigeunerjongeren die geconcentreerd met een aardrijkskundeles bezig zijn? In Ede dromen ze daar misschien van, in Best is het realiteit. De les is onderdeel van een 'arbeidstoeleidingsproject' waarvan Mieke Graven en Onno Claessen coördinator zijn, van de Stichting Sinti Werk. Die werkt in Oost-Brabant samen met een heel rijtje gemeenten - bijvoorbeeld om te zorgen dat de leerplichtambtenaar in de ene gemeente niet strenger tegen verzuim optreedt dan in de andere, of om te voorkomen dat een jongere uit het project moet als hij er 'te lang' in gezeten heeft, of 'pas twaalf' is.

Het project - kosten: twee ton per jaar, maar er ligt een uitbreidingsvoorstel voor nog eens drie - lijkt te werken. Van de laatste groep van dertig jongeren heeft Graven er elf aan het werk gekregen, als tegelzetter, als inpakster, bij een bedrijf dat airconditioners schoonmaakt, of in een bejaardenhuis. Daarnaast maakten de muzikaalste jongeren samen een cd ('Those Eyes') met een proeve van hun kunnen. ,,We vormen hier in Best ook weer geen succes-story'', zegt Graven, ,,maar er is wel vooruitgang te zien. Dat kost heel veel tijd, moeite en geld, maar als je die er niet in investeert, kan je het beter laten liggen. Als je niet meer dan een ton per jaar wilt uitgeven, dan zou ik zeggen: organiseer dan een feest. Dan kan de burgerbevolking tenminste een keer meemaken hoe muzikaal zigeuners zijn.''