Polen en joden herdenken gescheiden

AUSCHWITZ-BIRKENAU - Hij stond er wat bedremmeld bij, de Duitse bondspresident Roman Herzog. Vlak naast de resten van het door de SS opgeblazen Crematorium II in Auschwitz-Birkenau luisterde het Duitse staatshoofd naar de gebeden en redevoeringen van de elite van het jodendom, dat Hitler-Duitsland had willen vernietigen, waarin het bijna was geslaagd. Zij allemaal stonden dicht bijeen gedrukt door de persende krachten van de opdringende media, schouder aan schouder, rug tegen buik, Herzog en die anderen, de overlevenden.

En als er ooit een gelegenheid is ze uitvoerig bij naam te noemen, dan juist nu, plaatsvervangend voor al diegenen die naamloos in Auschwitz werden vergast en gedood. Ignatz Bubis, de voorzitter van de Centrale raad voor de joden in Duitsland, Jean Kahn, president van het Europese Joodse congres, Kalman Sultanik, vice-president van het Joods wereldcongres, Nobelprijswinnaar Elie Wiesel, Sjevach Weiss, voorzitter van de Israëlische Knesseth, Menashe Lorenzy, spreker namens de overlevende en gestorven Auschwitz-tweelingen van Mengele, Stefan Grayek, president van de Wereldfederatie van joodse partizanen en kampingezetenen, Maurice Goldstein, voorzitter van het Internationaal Auschwitz-comité, Jakub Gutenbaum, president van de Kinderen van de holocaust in Polen. Zij allen stonden om Herzog heen. Herzog die, al poogde hij onopvallend deel van het gezelschap te zijn, gekleed ging in donkerblauwe mantel en donkerblauwe hoed.

In deze bedrukkende omsingeling zou men bijna vergeten welke taferelen zich buiten de kring afspeelden. Want hoewel de officiële herdenking met staatshoofden en Nobelprijswinnaars pas vandaag op de vijftigste bevrijdingsdag van het concentratiekamp Auschwitz plaatsvindt, hield de internationale joodse gemeenschap haar herdenking gisteren. Deels uit protest tegen wat de Poolse regering in haar 'oecumenische' programma te bieden had, deels ook om recht te doen aan het feit dat negentig procent van de rond anderhalf miljoen in Auschwitz omgekomen slachtoffers joden waren. De Polen hadden de joden laten begaan. President Lech Walesa hield, terwijl de ceremonie in Birkenau zich voltrok, zestig kilometer verderop een herdenkingsrede in de Universiteit van Krakau. Hij hekelde de nazi-misdaden, maar noemde met geen woord de Holocaust. Hier was men met Polen onder elkaar. Hier kon men het Pools nationale lijden in Auschwitz aanspreken. De Hitler-terreur tegen Poolse intellectuelen en politici.

Vandaag zou in Auschwitz voor de doden gebeden worden, door alle religies. Ook het kaddisj, het joodse gebed voor de doden, zou uitgesproken worden. Die gelijkschakeling van het lijden was voor veel joden onacceptabel. Jean Kahn, de president van het Europeese Joods congres, kondigde aan niet op de officiële herdenking te zullen verschijnen. Op korte termijn werd vorige week tot een eigen ceremonie besloten. Echter, zonder noemenswaardige Poolse medewerking.

De Poolse politie had weliswaar het traject dat de joodse hoogwaardigheidsbekleders en hun Duitse presidentiële gast in Krakau tot het concentratiekamp moesten afleggen keurig afgezet. - Vervolg op pagina 5

Chaos laat weinig over van waardigheid ceremonie VERVOLG VAN PAGINA 1

Maar eenmaal door die beruchte wachttoren in Birkenau trokken de Poolse autoriteiten zich van het geheel terug en brak er een chaos uit die van de waardigheid van de ceremonie weinig heel liet.

Een grote zwerm van journalisten stortte zich - niet gehinderd door welke vorm van orde ook - op het joodse gezelschap met zijn overlevenden en nabestaanden uit alle delen van de wereld. Met hun apparatuur struikelend over de spoorlijn waar tijdens de oorlog honderdduizenden hun laatste meters hadden afgelegd en zwaar met microfoons en camera's beladen, poogden de media zo dicht mogelijk bij hun doelwit te komen.

Ignatz Bubis, die Herzog begeleidde, sloeg geïrriteerd een cameralens van zich af en riep vertwijfeld; “Hebben jullie dan nergens respect voor?”. Met moeite wist het gezelschap de circa anderhalve kilometer naar Crematorium II te overbruggen, waar twee microfoons stonden opgesteld. Daar aangekomen vormde zich in een oogwenk de nauwsluitende ring van persmensen en toehoorders van waaruit de sprekers hun boos-verdrietige woorden en hun aangrijpende gezang deden opstijgen.

Hoe moet het Herzog te moede zijn geweest toen hij hoorde hoe Elie Wiesel God smeekte nimmer genade te hebben met hen die geen genade voor joodse kinderen hadden gehad, of toen hij Menashe Lorenzy het SS-commando “Zwillingen raus” hoorde nadoen - de oproep aan tweelingen zich bij kamparts Mengele te melden. De bondspresident keek strak voor zich uit terwijl om hem heen oude mannen begonnen te wenen en Bubis voor hen het Ivriet in het Jiddish vertaalde.

Intussen speelde zich, op het in stukken gebarsten, schuin aflopende betonnen dak van de crematoriumruïne een bizarre scene af. Een groep orthodoxe joden had juist in een nis van de ruïne en belaagd door fotografen een krans neergelegd, toen één van hen besloot op het crematorium de vlag van Israël te planten. De man dreigde telkens van het moeilijk toegankelijke schuine vlak af te glijden, maar zette zijn pogingen voort. Ondanks het naast hem afbrokkelende beton.

Een behendige fotograaf wist de nok van het dak van de andere kant te beklimmen om de actie van daaruit vast te leggen maar kreeg daarop woendende commentaren van zijn collega's in wier vizier hij was geraakt. De fotograaf redde zich uit de situatie door behulpzaam te zijn met het vinden van een houvast voor de vlag die daarop werkelijk en als een ultiem symbool van machteloosheid op het crematorium wapperde. Vandaag als de officiële gasten, onder wie koningin Beatrix en prins Claus, Auschwitz zullen bezoeken zal die vlag verwijderd zijn.

Voor de Polen heeft zich gisteren in Birkenau nauwelijks iets afgespeeld. Een onlangs gepubliceerde opiniepeiling wees uit dat veertig procent van de Poolse ondervraagden meenden dat Polen en Joden evenveel onder de Holocaust hadden geleden. En bijna dertig procent was ervan overtuigd dat vooral de Polen de last van het lijden hadden moeten dragen. Het Poolse zes-uur journaal zond gisteren uitgebreide passages uit van de rede van Walesa. De gebeurtenissen in Birkenau waren slechts een korte melding waard. Beelden toonde men niet.