Deens model faalt: fikse kater voor bonden en werkgevers

KOPENHAGEN - Denemarken komt na een elf dagen durende algemene staking weer langzaam op orde. Maar, terwijl de bevolking opgelucht ademhaalt, blijven vakbonden en werkgevers met een fikse kater zitten. Het 'Deens model' heeft niet gewerkt.

De regering verbood het conflict met een noodwet. In de nacht van donderdag op vrijdag eindigde zodoende een van de grootste arbeidsconflicten uit de geschiedenis van Denemarken. Vanaf middernacht reden tientallen tankwagens uit om de vele droogstaande benzinestations te bevoorraden, vuilniswagens begonnen in alle vroegte met het ophalen van bergen rottend afval en door hamsterwoede halflege supermarkten werden bijgevuld. Sommige sectoren verwachten enkele weken nodig te hebben voordat de door de algemene staking opgelopen achterstanden zijn weggewerkt. Volgens de Deense Kamer van Koophandel heeft de staking het land circa vier miljard gulden gekost.

De staking voor een zesde week vakantie waaraan 500 000 werknemers deelnamen werd door premier Rasmussen met een noodwet afgeblazen omdat hij vond dat de gevolgen voor de samenleving te groot werden.

In de rug gesteund door het parlement kwam de sociaal-democratisch premier met een compromisvoorstel voor een nieuwe 2-jarige cao. De meeste mensen krijgen nu twee extra vrije dagen en werknemers met thuiswonende kinderen tot 14 jaar krijgen er nog eens drie dagen bij. Aan bezwaren dat dit discriminerend is voor bijvoorbeeld kinderloze- of gescheiden echtparen en homo's werd geen gehoor gegeven. De politici wilden het conflict zo snel mogelijk stopzetten. Werkgevers worden met lagere belastingen financieel gecompenseerd.

Volgens een opiniepeiling staat driekwart van de Deense bevolking achter de ingreep van de regering, maar maandag wordt pas echt duidelijk of de stakers zich neerleggen bij de noodwet. Vrijdag was het een vrije dag in Denemarken en maandag stemmen de meeste stakers op de werkplek over de vraag of er wilde stakingen komen of niet. Waarschijnlijk zal het verzet niet grootschalig zijn.

Toen een conservatieve regering in 1985 een vergelijkbare noodwet uitvaardigde stonden ruim 100 000 woedende stakers voor de poorten van het Deense parlement. Tegen de ingreep van de sociaal-democratische regering wisten radicale stakers donderdag maar een schamele 2000 man op te trommelen.

Dat er onder de bevolking brede steun is voor regeringsingrijpen is waarschijnlijk te danken aan het onvermogen van de sociale partners om zelf tot een oplossing te komen. Na anderhalve week staken waren de onderhandelingen volledig vastgelopen en volgens premier Rasmussen had de staking wel vier weken kunnen duren, zonder uitzicht op een oplossing.

In Nederland is een brede staking zoals in Denemarken bijna onvoorstelbaar. Dat het Deense conflict zo grootschalig kon worden werd door Jyllands-Posten, een van de weinige kranten die tijdens het conflict kon worden gedrukt, geweten aan de manier van onderhandelen tussen werkgevers en vakbonden. De krant schreef in zijn commentaar dat de noodwet het failliet betekent van het Deense arbeidsmarktsysteem. “Centrale cao-onderhandelingen en brede stakingen behoren tot het verleden”, schreef de krant.

Werkgevers en vakbonden hadden aanvankelijk een cao-akkoord bereikt, maar dit moest worden goedgekeurd door 15 bonden in diverse sectoren die verschillende belangen hadden. Toen een meerderheid van de leden van zes grote bonden het voorstel afwezen moesten de andere bonden automatisch ook in staking gaan. Overigens nam slechts een minderheid van 150 000 leden de moeite te gaan stemmen.

“Als er hier een staking uitbreekt, dan is die meteen grootschalig vanwege dit systeem”, zegt arbeidsmarktdeskundige Carsten Jensen van de Universiteit van Kopenhagen. “Het is alles of niets.” De werkgevers hebben altijd op centrale onderhandelingen aangedrongen om zo te voorkomen dat een enkele beroepsgroep bedrijven met een kleine staking kunnen lamleggen. “Een brede staking in Denemarken heeft dramatischer gevolgen dan losse stakingen in het buitenland”, zegt Jensen. “Daarom heeft de regering de mogelijkheid om in te grijpen, om ernstiger te voorkomen.”

Paradoxale situatie

Een mogelijk regeringsingrijpen leidt tot een paradoxale situatie. Tijdens een staking proberen de vakbonden de gevolgen voor de samenleving te beperken om zo de regering geen aanleiding te geven in te grijpen, terwijl de werkgevers juist een noodwet proberen uit te lokken door de situatie te verergeren. Zo ontsloegen veel bedrijven tijdens de tweede stakingsweek hun werknemers die lid zijn van een vakbond, maar nog niet aan de staking deelnamen. Door dit mechanisme is het moeilijk om een staking te stoppen als hij eenmaal begonnen is, zeker als werknemers en vakbonden hun stakingskassen tot de rand gevuld hebben. Sinds de Tweede Wereldoorlog werd Denemarken geteisterd door elf grote stakingen, waarvan negen moesten worden opgelost met een noodwet.

Ondanks de vergaande consequenties van de laatste brede staking is Jensen tegen meer decentrale onderhandelingen. “De sociale partners weten nu dat als zij er niet uitkomen, de consequenties groot zijn en dus is de druk om wel tot een akkoord te komen ook groot. De laatste brede staking was dan ook al vijftien jaar geleden en sindsdien hebben we dankzij dit systeem een grote arbeidsrust gehad. Op zijn tijd komt er een grootschalig conflict, maar dat is inherent aan het systeem. Over een langere periode gezien is het voor het land relatief goedkoop.”