Voorstellen mogen nu op onderdelen worden verworpen

WASHINGTON (Reuter) - Sinds de Amerikaanse president Ulysses S. Grant het in 1876 voor het eerst voorstelde hebben zijn opvolgers er zich sterk voor gemaakt: het zogeheten 'line-item veto'.

Met de handtekening van Bill Clinton in 1996 zijn de bevoegdheden van het staatshoofd met één vermeerderd. De president kan vanaf 1 januari 1997 een begrotingsvoorstel op onderdelen verwerpen. Tot dan heeft hij de keus uit het hele voorstel accepteren, inclusief de zaken waar hij het niet meer eens is, of het verwerpen. Maar de verschuiving van macht van het Congres naar het Witte Huis, die Clinton gisteren bekrachtigde, zal nauwelijks positieve invloed hebben op het verminderen van het jaarlijks terugkerend begrotingstekort, menen deskundigen.

Voorstanders van de nieuwe presidentiële bevoegdheid, onder wie Clinton zelf, menen dat het staatshoofd nu een halt kan toeroepen aan in zijn ogen verkwistende maatregelen, bevoordeling van achterbannen en belastingvoordeeltjes voor belangengroeperingen, die volksvertegenwoordigers financieel steunen. Maar begrotingsdeskundigen en rechtsgeleerden menen dat de wet - die, tenzij zij wordt verlengd, eind 2004 afloopt - geen middel in de hand van presidenten zal worden om het begrotingstekort terug te dringen.

“Het zal nauwelijks invloed hebben op het niveau van de uitgaven en de inkomsten”, zegt Robert Reischauer, een begrotingsdeskundige van het wetenschappelijk bureau Brookings. “Er zal slechts sporadisch gebruik van worden gemaakt, omdat een president weinig politieke eer kan behalen met het vetoën van een budgetonderdeel. De president wordt niet beloond voor het beperken van het budgettekort, maar betaalt wel de politieke prijs voor het beperken van de voordeeltjes van een bepaalde groep uit de bevolking.”

Louis Fisher, een grondwetgeleerde die werkzaam is bij de Library of Congress, meent dat de douceurtjes, die sommige volksvertegenwoordigers voor hun kiesdistrict proberen los te peuteren in de vorm van een 'aanhangsel' bij het voorstel, onbetekenend zijn tegen het licht van het gehele begrotingstekort. “Met kleine bedragen zoals een paar miljoen gulden daar en tien miljoen gulden hier kom je aan een totaal van een miljard, terwijl het tekort meer dan tweehonderd miljard bedraagt”, zegt Fisher.

Deskundigen menen ook dat er mazen in de wet zitten, die Congresleden in staat stellen een veto te vermijden. Volgens de letter van de wet mag de president alleen onderdelen in begrotingsplannen wegstrepen als er een concreet bedrag bij staat vermeld. Willen Congresleden een maatregel er toch doorkrijgen dan hoeven ze de cijfers slechts weg te laten. Reischauer meent dat de belangen van president en het Congres op het punt van voordeeltjes geven parallel kunnen lopen. Of ze kunnen het op een akkoordje gooien.

Deskundige Stan Collender van het accountantskantoor Price Waterhouse denkt dat er vooral marginale zaken zullen sneuvelen zoals de subsidies voor kleine musea. “Maar zal de B-2 bommenwerper worden geschrapt of iets vergelijkbaars dat het tekort op de begroting drastisch vermindert? Nee.” Collender ziet een mogelijke verschuiving van de macht door de president een wapen te verschaffen waarmee hij het Congres kan beïnvloeden. Het Witte Huis kan bijvoorbeeld dreigen zaken te vetoën, die een senator na aan het hart liggen. Tenzij de senator bereid is een stokpaardje van de president te steunen.

Tegenstanders van het veto gaan de maatregel aan de rechter voorleggen, omdat ze menen dat de grondwet in het geding is. Er wordt namelijk een grondrecht van het Congres - het beheer over de schatkist - overgeheveld naar de uitvoerende macht. Juristen van het Witte Huis menen echter dat er meer een machtsbalans wordt hersteld, waar de grondwet in de geest naar streeft. “Er is nu een praktijk ontstaan, waarbij het Congres grote stukken wetgeving aan de president voorlegt, zonder dat die prioriteiten kan aanbrengen”, aldus een van hen.

Louis Fisher meent dat de rechter waarschijnlijk niet snel 'nee' zal zeggen tegen de maatregel omdat het Congres zelf heeft meegewerkt aan zijn 'machtsvermindering'. Fisher: “Het is een enorme overdracht van bevoegdheden, maar de rechters zullen stellen dat het Congres zijn eigen rechten maar beter moet beschermen.”

Dat het line-item veto pas op 1 januari van kracht wordt is niet toevallig. Voor de stemming hadden de president, die dit jaar de kandidaat van de Democraten is bij de verkiezingen van november voor het Witte Huis, en zijn Republikeinse rivaal senator Bob Dole, afgesproken dat pas de nieuwgekozen of herkozen president er gebruik van mag maken. Zodoende wordt voorkomen dat veto's van de president mikpunt van kritiek worden tijdens de campagne.