Religieus imperialisme

'Aan één onfeilbare paus zou de voorkeur gegeven moeten worden boven vele onfeilbare theologen-pausen,'' schreef Hans Küng (geboren 1928) in 1970. Deze uitspraak staat in zijn boek 'Onfeilbaar', een aanval op het dogma van de onfeilbaarheid van de paus. Die probeerde terug te slaan door Küng te ontslaan als 'rooms katholiek-theoloog' - een grotere beloning was achteraf gezien nauwelijks denkbaar geweest.

Küng had in de jaren zestig een belangrijke rol in de rk kerk gespeeld - tijdens het Tweede Vaticaans Concilie was hij peritus, officieel conciliedeskundige. Maar bevrijd van het kerkelijk juk ontwikkelde hij zich tot een graag gehoorde spreker op conferenties en symposia van staatslieden en andere notabelen, een gezelschap waarin hij zich even gemakkelijk lijkt thuis te voelen als in dat van zijn broeders in Rome.

De Nederlandse uitgever van zijn boek uit 1970 was onhandig geweest: op de voor- en zijkant stond direct na 'Hans Küng' 'Onfeilbaar?'. Het is achteraf gezien wel een rake samenvatting van zijn inmiddels uitgekristalliseerde leer.

Küng pleit namelijk voor een door alle religies te onderschrijven wereldethos. Dat luidt: gij zult niet doden, gij zult niet stelen, gij zult niet liegen, en gij zult geen seksuele immoraliteit begaan.

De eerste drie zijn zo algemeen, dat we niemand zich er een buil aan zal vallen. Maar nummer vier roept problemen op, want Küng legt dit zo uit: ,,betrokkenheid bij een cultuur met gelijke rechten en partnerschap tussen mannen en vrouwen''. Een toelichting die binnen veel religies voor de orthodoxen onacceptabel zou zijn.

Nog afgezien van deze toelichting, zullen er toch vele orthodoxe gelovigen zijn, dwars door de religies heen, die geen enkele behoefte hebben om Küngs verklaring te ondertekenen. Waarom zou je een overeenkomst sluiten met groepen waarvan jij gelooft dat ze er uiteindelijk helemaal naast zitten? Vanuit orthodox perspectief heeft het geen zin om een pact met de duivel te sluiten over een morele code. De beste garantie voor moreel hoogstaand gedrag van anders-gelovigen is hun bekering tot de eigen, ware religie.

Küng heeft er de afgelopen jaren voor geijverd om zijn verklaring ondertekend te krijgen in 'het parlement voor de religies in de wereld', een vrijblijvend verband van vertegenwoordigers van de verschillende religies en sekten, en door de Interaction Council, een discussie-club van oud-staatshoofden. Nu staan de Verenigde Naties op zijn lijstje: Küng is altijd in termen van concilie en dogma blijven denken.

Dogma, want Küng ziet zijn wereldethos als zó universeel en zó absoluut, dat iedereen het moet willen onderschrijven. Maar velen willen dat helemaal niet, en juist zij nemen niet eens de moeite dat paus Küng te melden. Küngs verklaring veronderstelt namelijk een bepaald soort theologie, die oppervlakkig gezien heel tolerant is, maar die in wezen een even onfeilbare aanspraak op de waarheid maakt als veel orthodoxe theologieën.

Hij noemt religies ,,vormen van openbaring waardoor ontelbaar veel mensen van oude tijden tot de tegenwoordige tijd het mysterie van God ervaren en hebben ervaren.'' De God die in de verschillende religies wordt aanbeden is voor Küng steeds dezelfde, alleen de uiterlijk vormen, de door de culturen bepaalde mythen en riten om contact te leggen, verschillen. Zijn theologie begint bij de mens. ,,Beginnen niet alle religies - misschien niet de natuurreligies, maar dan in ieder geval wel de ethisch gezien hogere religies - met dezelfde eeuwige vragen die toegang bieden tot dat wat ligt achter het zichtbare?''

Op zichzelf is dit, even afgezien natuurlijk van dat 'hogere', natuurlijk geen onzinnige gedachte, maar het is er niet een die meer empirisch, objectiever waar of minder metafysisch is dan die van een orthodoxe theoloog van welke religie dan ook. Dit besef lijkt Küng te missen.

Veel gelovigen, van welke religie ook, gruwen van Küngs theologie. Want zijn metafysische standpunt over het wezen van de religies en over hoe het goddelijke werkt, sluit het geloof uit dat juist de openbaring waar de eigen traditie op berust echt waar is, en andere, vreemde openbaringen onwaar.

Onder meer de protestantse theoloog Karl Barth, waarop Küng gepromoveerd is, verdedigde dit standpunt. En in wezen doet Küng hetzelfde: zijn theologie sluit elke orthodoxe waarheid uit.

In feite presenteert Küng met zijn door staatshoofden bejubelde project van de door alle religieuze leiders te ondertekenen morele code een bijl waarmee hij niet alleen het officiële rooms katholicisme, maar iedere orthodoxe religie, dwars door alle culturen heen, probeert onderuit te halen: 'onfeilbare theologen' aller landen voor de bijl. Behalve Küng zelf natuurlijk.

Maar ook de theologie van Küng kan in wezen geen andere theologieën naast zich verdragen. Want de volhardende zoeker naar de waarheid van God die Küngs visie serieus neemt, kan zich niet meer beperken tot de religieuze traditie waarin hij is opgegroeid. Die is immers deels in onbetwistbare tegenstelling tot aspecten van andere religies. Tenminste een van de twee moet er dus naast zitten, en is het geloof niet waard.

Küng heeft het alleen nog maar over een door iedereen te aanvaarden 'universeel wereldethos'. Maar in het internationale interreligieuze vergadercircuit timmeren vele van zijn geestverwanten aan de weg met hun door iedereen te aanvaarden 'universele wereldreligie'. Alsof we er daar nog niet genoeg van hebben.